Новиот бран протести во регионот не е само календар на незадоволства. Граѓаните сè помалку веруваат дека институциите сами од себе ќе ја обноват довербата што ја изгубиле. Во Нови Сад студентите повторно ја изнесоа српската политичка криза на улица, со барање предвремени избори и одговорност по трагедијата на железничката станица. Во Албанија, пак, протестите против голем туристички проект поврзан со Џаред Кушнер прераснуваат во поширока расправа за корупција, природа, суверенитет и право на јавен простор.

На прв поглед станува збор за две различни приказни. Едната е српска, студентска и изборна. Другата е албанска, еколошка и антикорупциска. Подлабоко, двете се дел од истата регионална нервоза: прашањето дали државите на Балканот се управуваат преку институции или преку моќ, клиентелизам и контрола на јавниот наратив.

Нови Сад како место каде трагедијата стана политичко прашање

Илјадници граѓани се собраа во Нови Сад на студентски протест со барање предвремени парламентарни избори, подобри изборни услови и одговорност на институциите. Протестот беше поврзан со сеќавањето на 16-те загинати при уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, на 1. ноември 2024. година, трагедија која во Србија одамна ја надмина рамката на несреќа и стана симбол на системска неодговорност. Демонстрантите бараа слободни избори и политичка одговорност.

Студентското движење, кое почна како реакција на трагедија, сега се обликува како поширок граѓански притисок. Говорниците на протестот зборуваа за изборен систем, полиција, судство, медиуми и недоверба во институциите. Тоа веќе не е само прашање „кој е виновен“ за една несреќа, туку прашање дали државата може да биде поправена без силен јавен притисок.

Претседателот на Србија Александар Вучиќ изјави дека избори би можеле да се одржат наесен, во октомври или ноември, без да прецизира дали станува збор за парламентарни или претседателски. Во исто време е најавен и собир на Српската напредна странка на 27. јуни во Белград, на кој треба да се разговара за идни политички чекори.

Студентите како нов политички јазик

Српските студентски протести не се класична опозициска кампања. Нивната сила е во тоа што не зборуваат само со партиски речник, туку со речник на достоинство, одговорност и нормалност. Кога младите луѓе бараат избори, тие не бараат само датум за гласање. Бараат услови во кои гласот нема да биде уцена, медиумот нема да биде декор на власта, а институцијата нема да биде продолжена рака на партиски апарат.

Тоа е причината поради која Нови Сад не може да се чита изолирано. Претходниот голем собир во Белград, судирите и регионалните реакции веќе покажаа дека српската криза има поширок одек. Panoptikum претходно пишуваше за тоа во текстот „Белград на улица, Куманово со контрасигнал“, каде што српската политичка тензија беше прочитана и како балкански симптом, не само како внатрешна српска сцена.

Албанија: кога екологијата станува политика

Во Албанија, протестите против голем туристички проект во зоната на Сазан, Звернец и Нарта добија своја посебна симболика. Протестното движење, во дел од меѓународните медиуми наречено „Flamingo Revolution“, го насочи вниманието кон прашањето дали развојот значи јавен интерес или приватизирана иднина. Демонстрантите го поврзуваат проектот со опасност по заштитени природни подрачја, нетранспарентност и блискост меѓу политичката и економската моќ.

Премиерот Еди Рама, пак, ја брани својата позиција со тврдења дека Иран стои зад кампањи и кибер-операции што ги засилуваат протестите. Македонските медиуми Тој оценува дека Иран е „единствениот непријател“ на Албанија кој три години врши кибер-напади. Меѓународни извори потсетуваат дека Албанија во 2022. година ги прекина дипломатските односи со Иран по кибер-напади врз државна инфраструктура. Тоа ја прави темата чувствителна, но не ја затвора расправата за домашната одговорност.

Тука е суштината: надворешното влијание може да биде реална безбедносна тема, но не смее да стане универзален одговор на секој внатрешен протест. Кога граѓани протестираат за природа, јавен простор, нетранспарентни договори и политичка одговорност, нивното прашање не исчезнува ако власта го смести во рамка на странска операција. Напротив, тогаш станува уште поголемо: кој има право да одлучува за јавните добра?

Регион во кој недовербата станува заеднички јазик

Нови Сад и Тирана не се исти политички сцени. Србија се соочува со долга криза на институционална доверба, со студентите како највидлив носител на притисокот за избори. Албанија се соочува со бран протести во кој екологијата, корупцијата и големите странски инвестиции се спојуваат во едно прашање: дали државата го штити јавниот интерес или го продава како развојна приказна.

За Македонија овие случувања не се далечни. Балканот одамна не функционира како збир од затворени политички соби. Протестите, изборните кризи, недовербата во институциите, борбата за медиумска слобода и отпорот кон клиентелизмот патуваат преку граници побрзо од официјалните соопштенија. Затоа секој протест во регионот е и огледало: покажува што се случува кога граѓаните ќе почувствуваат дека формалната демократија останала без суштина.

Она што сега се гледа од Нови Сад до Тирана е едноставно и непријатно за секоја власт: улицата не е институција, но станува гласна кога институциите ќе престанат да слушаат.