Нова политичка иницијатива со старо прашање: може ли македонската опозиција да произведе промена без да се распадне на уште една партиска приказна?

Пет минути по дванаесет не е само час. Во македонската политика тоа лесно станува дијагноза. Токму така е замислена и новата платформа „Разговори за иднината во 12:05“, промовирана на средба во скопски хотел, со порака дека е доцна, но не и предоцна за нова демократска дебата, нов општествен договор и поширок опозициски потенцијал за промени.

Средбата ја модерираше поранешниот пратеник на СДСМ и универзитетски професор Игор Ивановски, а меѓу присутните беа актуелни и поранешни функционери, пратеници, професори, адвокати, граѓански активисти и луѓе од различни генерации на социјалдемократскиот политички круг. Организаторите тврдат дека целта не е формирање нова партија, туку отворање простор за суштинска дебата за иднината на државата и за опозициското дејствување.

Платформа, фракција или политички симптом?

Во јавноста ваквите појави ретко остануваат во рамката што самите ја нудат. Ако иницијаторите велат „платформа“, партиските централи брзо слушаат „фракција“. Ако велат „дебата“, противниците читаат „подготовка за раскол“. Ако велат „нов општествен договор“, јавноста со право прашува кој, со кого и врз каква доверба треба да го склучи.

Токму тука е политичката тежина на „Разговори за иднината во 12:05“. Не во самата средба, ниту во фотографиите од хотелска сала, туку во фактот дека дел од луѓето што со години биле блиску до СДСМ или во неговата поширока орбита сега јавно бараат поинаков јазик за опозицијата. Тоа е порака и кон власта, но уште повеќе кон најголемата опозициска партија: опозицискиот простор не се освојува само со критика на власта, туку со уверлива претстава дека постои алтернатива.

Паноптикум веќе ја отвори оваа тема низ анализата „Двете страни на демократската зрелост: власт и опозиција“, каде што суштинското прашање не е кој е на власт, а кој е во опозиција, туку дали и едните и другите ја признаваат границата што ги надминува: државата, јавниот интерес и достоинството на граѓанинот. Новата иницијатива, сакала или не, се судира токму со таа мерка.

Опозицијата не се пополнува само со нови имиња

Во заклучоците што ги пренесуваат медиумите учесниците оценуваат дека Македонија живее во реалност на неефикасна власт и смислено фрагментирана опозиција; дека прогресивната демократска јавност има потреба од објективна дебата ослободена од допадливост кон партиските авторитети; и дека опозицискиот простор не се пополнува со нови партии, туку со идеолошка и вредносна промена.

Ова последното е најважно. Македонија има доволно партии, доволно печати, доволно лидерски амбиции и доволно политички соопштенија. Она што ѝ недостига е политичка доверба. Граѓанинот не е гладен само за нова опозициска комбинација, туку за доказ дека некој ја разбира неговата замореност од партиски игри што секогаш почнуваат како „обнова“, а завршуваат како уште една пресметка за позиции.

Затоа платформата ќе биде сериозна само ако излезе од удобната зона на внатрешносоцијалдемократскиот судир. Ако остане пресметка меѓу сегашното и поранешното партиско влијание, ќе биде читана како уште една епизода од хрониката на незавршената консолидација на СДСМ. Ако успее да постави теми што ги надминуваат партиските суети – институции, правда, економска сигурност, европски пат, медиумска култура, достоинство на трудот и јавна одговорност – тогаш може да отвори поширок простор.

Во тој контекст вреди да се потсетиме и на анализата „Филипче ја постави новата линија на СДСМ“, во која новото раководство на партијата се обиде да ја врзе опозициската понуда за Европа, платите и институциите. Денешната појава на „Разговори за иднината“ покажува дека таа линија не е прифатена како доволна од сите што се гледаат како дел од поширокиот опозициски спектар.

Правилото на затворена врата и јавната политика

Според медиумските извештаи, средбата била организирана по принципот Chatham House Rule, правило што дозволува користење на информациите од разговорот, но не и откривање кој точно што кажал. Тоа правило има смисла кога целта е луѓето да зборуваат послободно. Сепак, во македонски услови секоја затворена врата брзо станува предмет на сомнеж: дали се разговара за идеи или за нов распоред на моќ?

Токму затоа иницијативата ќе мора внимателно да ја гради својата јавна легитимност. Не е доволно да се каже дека се бара „нов општествен договор“. Таа фраза е силна, но и лесно потрошлива. Општествен договор не се склучува меѓу неколку познати имиња во хотелска сала. Тој се гради со јавна програма, со јасни вредности, со отворено соочување со минатите грешки и со подготвеност да се каже што точно треба да се промени во начинот на владеење, не само кој треба да владее.

На тоа се надоврзува и пошироката демократска дилема што Паноптикум ја обработи во „Темелите на демократското општество се градат таму каде што власта има граница“. Демократијата не е само изборна аритметика, туку култура на ограничување на моќта. Ако една нова платформа сака да биде повеќе од политичка група за притисок, мора да покаже дека ја разбира токму таа култура.

СДСМ меѓу одбрана и страв од внатрешно празнење

Според медиумските извештаи и политичката рамка што се отвори во јавноста, реакцијата на раководството на СДСМ оди во насока на оспорување на автентичноста на процесот. Тоа е очекувано. Секоја партија што се обидува да се консолидира по пораз тешко поднесува паралелни центри на говор, особено кога тие доаѓаат од луѓе што не ѝ се туѓи на нејзината историја.

Сепак, за СДСМ поголемиот ризик не е самата иницијатива, туку причината поради која таа може да биде слушната. Ако дел од опозициската јавност верува дека најголемата опозициска партија нема доволно сила, јасност или доверба да ја артикулира промената, тогаш проблемот не се решава со етикети. Се решава со политика што граѓаните ќе ја препознаат како посериозна од дневната партиска реакција.

Од друга страна, иницијаторите на „Разговори за иднината“ не можат да очекуваат јавноста автоматски да им поверува само затоа што зборуваат за нова дебата. Во Македонија речиси секоја политичка иницијатива почнува со зборови како вредности, промени, иднина и граѓани. Разликата се прави подоцна: кога ќе се види дали зад зборовите има одговорност, програма и способност за самокритика.

Пет минути по дванаесет

„Разговори за иднината во 12:05“ може да биде важен сигнал дека опозицискиот простор не е мирен и дека под површината на формалните партиски структури има незадоволство, амбиција и потреба од нова политичка артикулација. Може да биде и само уште една кратка епизода во долгата македонска навика старите политички актери да се враќаат со нов речник.

Разликата ќе ја направи содржината. Не бројот на познати имиња, не симболиката на часот, не реакцијата на СДСМ, не медиумската возбуда од првиот ден. Ако платформата сака да биде сериозна, ќе мора да покаже дали знае да зборува со граѓаните, а не само за нив. Ако СДСМ сака да ја задржи улогата на главна опозициска сила, ќе мора да покаже дека не се плаши од дебата, туку дека може да ја води.

Во спротивно, пет минути по дванаесет ќе остане само точна метафора за политичка сцена што одамна знае дека времето истекува, но сѐ уште не знае кој треба да го поправи часовникот.