Дипломатски пробив или судир на две верзии?

Првата рунда разговори меѓу САД и Иран во Швајцарија заврши со зборот што секоја дипломатија го сака – „напредок“. Но зад тој збор веднаш се појави и старата пукнатина: Вашингтон тврди дека Техеран се согласил да ги врати нуклеарните инспектори, додека Иран порача дека воопшто не преговарал за својата нуклеарна програма и дека не прифатил нови обврски.

Американскиот потпретседател Џеј-Ди Венс изјави дека Иран прифатил враќање на инспекторите на Меѓународната агенција за атомска енергија, нарекувајќи го тоа „голем чекор“ и почеток на процес што, според американската страна, треба да води кон трајно ограничување на иранската нуклеарна закана. Reuters пренесе дека Венс по разговорите во Швајцарија зборувал и за механизми за замрзнатите ирански средства, за прекин на огнот и за одржување на отвореноста на Ормутскиот теснец.

Но Техеран брзо ја приземји американската верзија. Портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, за IRNA изјави дека Иран не преговарал за нуклеарната програма и не прифатил нови обврски во неделните разговори со САД во Швајцарија. Токму таа разлика – меѓу „инспектори се враќаат“ и „нема нови обврски“ – ја покажува суштината на моментот: договорот можеби почнува да се движи, но секоја страна веќе се обидува да го преведе на свој политички јазик.

Што точно се тврди од Вашингтон?

Според американската страна, најважниот резултат од разговорите е можноста инспекторите на МААЕ повторно да добијат пристап во Иран. Венс рече дека очекува процесот да почне уште оваа недела, а разговорите со агенцијата би можеле да се отворат веднаш. Македонските медиуми, повикувајќи се на странски извори, пренесоа дека Вашингтон ова го чита како прв сериозен сигнал дека Техеран е подготвен на проверливи чекори.

Ова не е техничка ситница. Враќањето на инспекторите би било клучно затоа што довербата околу иранската нуклеарна програма одамна не се гради со изјави, туку со пристап, мерење, увид и проверливи податоци. Во Паноптикум веќе пишувавме дека иранскиот ураниум и Ормутскиот теснец се двете точки што ја носат тежината на кризата: едната е безбедносна, другата економска, а заедно ја држат целата дипломатска конструкција под постојан притисок.

Што одбива да признае Техеран?

Иранската страна не сака разговорите да се претворат во слика на капитулација. Затоа пораката од Техеран е прецизна: разговори можеби имало, технички механизми можеби се разгледуваат, но нуклеарната програма не била предмет на преговори и нема нови обврски.

Тоа е стара иранска линија, но во ново дипломатско пакување. Техеран сака да покаже дека може да разговара со САД, да влезе во посредуван процес со Катар и Пакистан, па дури и да отвори пат за технички договори, без јавно да прифати дека неговата нуклеарна програма е предмет на американско диктирање. Во оваа криза јазикот е речиси исто важен како и потписот: за Вашингтон зборот „инспектори“ значи контрола, за Техеран истиот збор мора да изгледа како суверена одлука, не како попуштање.

Швајцарија како сцена, Ормуз како вистински нерв

Разговорите во Швајцарија не се изолирани од поширокиот блискоисточен пакет. Според извештаите, во игра се и прекин на непријателствата, отворање или стабилизирање на Ормутскиот теснец, постепено олеснување на санкциите и технички работни групи што треба да го спроведуваат рамковниот договор. Техничките разговори почнале во Швајцарија со учество на ирански политички, економски и правни експерти, како и претставници на Пакистан и Катар како посредници.

Токму тука се гледа зошто оваа вест не е само нуклеарна. Ормутскиот теснец е линија низ која поминува огромна тежина на светската енергетска нервоза, а секој сигнал за негово затворање, отворање или „контролирање“ се чита и во Вашингтон и во Техеран, и во Пекинг и на европските пазари. Затоа претходните најави за договор меѓу САД и Иран не можеа да се мерат само според роковите што ги кажуваше Доналд Трамп, туку според тоа дали некој навистина има механизам да ги врзе нуклеарната програма, санкциите и теснецот во еден одржлив пакет.

Договорот почнува таму каде што пропагандата молчи

Во моментов најточната формулација е и најнеудобна: има напредок, но нема јасна заедничка верзија за тоа што е точно договорено. Американската страна зборува за инспектори и механизми. Иранската страна зборува за непреговарање за нуклеарната програма и за неприфаќање нови обврски. Разликата не е козметичка, туку политичка.

Ако инспекторите навистина се вратат, тоа ќе биде прв реален тест за договорот. Ако не се вратат или ако пристапот биде ограничен, американската изјава ќе остане дипломатски оптимизам без проверлива содржина. Во меѓувреме, и САД и Иран ќе се обидуваат истиот процес да го претстават како сопствена победа: Вашингтон како доказ дека притисокот функционира, Техеран како доказ дека разговара без да се предаде.

На Блискиот Исток мирот ретко почнува со тишина. Почнува со две спротивставени соопштенија и со прашањето кој прв ќе мора да ја потврди својата верзија на терен.