Уредничка теза: Декларацијата на Европската слободна алијанса не ја решава македонско-бугарската рана, но ја враќа таму каде што Софија најмалку сака да ја гледа – во просторот на европските човекови права, слободата на здружување и политичката одговорност на земја членка на Европската Унија.

Европската слободна алијанса (ЕФА), европско политичко семејство што ги обединува регионалните, автономистичките и малцинските партии во Европа, изгласа декларација со која се бара Бугарија формално да се извини за, како што се наведува во документот, злосторствата и политиките на асимилација врз македонското малцинство за време на комунистичкото владеење. Централно место има барањето европските институции конечно да престанат да ја третираат темата како билатерална непријатност и да ја видат како прашање на права.

Токму во тоа е тежината на овој политички чекор. Не станува збор за документ што сам по себе може да ја натера Бугарија да се извини, ниту за акт што има обврзувачка правна сила врз институциите на Европската Унија. Сепак, ваквите декларации имаат политичка функција: тие создаваат јавен европски запис дека македонското малцинство во Бугарија не е измислица на дневната политика, туку прашање што со години се појавува пред европските и меѓународните механизми за човекови права.

Од извинување до одговорност

Во декларацијата поднесена од ОМО „Илинден“ – ПИРИН се бара Бугарија да се соочи со своето минато и да го признае страдањето на Македонците што, според текстот, биле изложени на тепање, присилно раселување, понижување, казнување, затворање и убиства поради изразување на етничкиот идентитет и спротивставување на политиките на денационализација.

Ова барање не е само морална формулација. Тоа е обид историската траума да се извади од зоната на премолчување и да се поврзе со денешната состојба: нерегистрирани организации, оспорено право на здружување, говор што го негира македонскиот идентитет и институционално избегнување на темата. На официјалната страница на Европската слободна алијанса за македонското малцинство во Бугарија ЕФА и претходно наведуваше дека Софија продолжува да игнорира 14 пресуди на Европскиот суд за човекови права поврзани со слободата на здружување и македонските организации.

Во таа рамка треба да се чита и барањето за спроведување на пресудите од Стразбур. Пред Европскиот суд за човекови права повеќе предмети поврзани со ОМО „Илинден“ и сродни здруженија ја отворија суштината на проблемот: дали една држава може со формални, безбедносни или уставни аргументи постојано да спречува здружување на граѓани кои сакаат да го афирмираат својот македонски идентитет.

Европа и двојниот аршин

Декларацијата на ЕФА доаѓа во момент кога македонско-бугарскиот спор повторно се мери преку јазикот на европските услови. Македонија е соочена со барања за уставни измени, со акциски планови, со дополнителни гаранции и со нови дипломатски брави. Во исто време прашањето за Македонците во Бугарија со децении се турка настрана како да е непријатен историски остаток, а не живо прашање на граѓански права.

Токму затоа оваа декларација природно се надоврзува на анализата на Паноптикум за бугарската блокада на Акцискиот план за малцинствата. Ако малцинските права се европски критериум, тие мора да важат и за земјите кандидатки и за земјите членки. Ако правото на самоидентификација е темелна вредност, не може да се бара од Скопје како услов, а да се премолчува кога прашањето се однесува на Пиринска Македонија.

Ова не значи дека Македонија треба да бега од сопствените обврски. Напротив. Силата на македонската позиција е токму во тоа што таа треба да биде принципиелна: права за сите заедници во Македонија, но и права за Македонците надвор од неа. Рецидивите на асимилација и негирање не исчезнуваат со европско членство; понекогаш само добиваат поудобна институционална тишина.

Стразбур, Женева и Брисел во истата реченица

Темата веќе не е затворена само во македонско-бугарската политичка реторика. Во април годинава Комитетот за човекови права на Обединетите нации објави дека Бугарија го повредила правото на слобода на здружување со одбивање регистрација на организација за права на етнички Македонци, а од Софија побарал правен лек и извештај за преземените мерки. Тоа значи дека прашањето веќе патува низ повеќе меѓународни рамки: Стразбур, Женева и Брисел.

За македонската дипломатија ова е простор што бара трпеливост и институционална дисциплина, а не само дневна реакција. Министрите, претседателите и премиерите се менуваат, но досието останува. Затоа е важен и контекстот во кој Паноптикум претходно пишуваше за отворањето на прашањето за македонското малцинство во разговорите со Бугарија и за уставните измени како алатка за политички притисок. Без таков континуитет, секој меѓународен документ останува само уште една вест што брзо ќе биде потисната од следниот скандал.

Декларација без сила, но не и без значење

Најлесно е декларацијата да се отфрли како симболичен документ. Таа навистина нема сила на пресуда, договор или одлука на европска институција. Но политиката често почнува токму со симболички акти: со формулација, со став, со внесување на тема во дневен ред што долго бил затворен.

За Бугарија ова е непријатно потсетување дека членството во Европската Унија не треба да биде засолниште од прашањата за човекови права. За Европската Унија, пак, ова е тест дали нејзината реторика за различност, малцинска заштита и владеење на правото има и внатрешна доследност. За Македонија декларацијата е можност да ја води темата внимателно, правно и достоинствено – без хистерија, но и без повлекување.

Македонското малцинство во Бугарија не е само тема од минатото. Тоа е огледало на денешна Европа: колку простор има за идентитет што не се вклопува во официјалната државна приказна, колку тежи пресуда кога државата не сака да ја спроведе и колку вреди европскиот збор „права“ кога треба да се примени врз земја членка.