Прашањето за уставните измени повторно се врати таму каде што најмалку треба да биде заробено – меѓу правото, идентитетот и европската политика. Во Љубљана, на предавањето „Уставни трансформации на патот кон ЕУ: Реформи или уставен инженеринг?“, претседателката Гордана Сиљановска-Давкова ја постави расправата во поширока рамка: не дали човековите и малцинските права треба да бидат заштитени, туку дали една билатерална претензија може да стане европски услов.
Тоа е суштината што често се губи во дневната политичка бучава. Македонија не спори со европските вредности. Напротив, токму на нив се повикува. Спорот почнува кога европската методологија се заменува со политичка уцена, а Уставот станува документ што треба да се отвора не според внатрешна демократска потреба, туку според надворешен календар.
Уставна дебата со европска сенка
Според официјалната најава од Кабинетот на претседателката, Сиљановска-Давкова одржа предавање на Правниот факултет во Љубљана, во рамки на официјалната посета на Словенија. Темата сама по себе ја отвора чувствителната линија меѓу реформата и уставниот инженеринг: кога уставните промени се природен демократски развој, а кога стануваат политичка механика на притисок?
По прашање од бугарскиот амбасадор во Словенија, Красимир Бојанов, претседателката посочи дека македонскиот Устав ги гарантира правата на граѓаните и заедниците, без оглед дали одредена заедница е експлицитно наведена во неговата преамбула. Нејзината теза е дека Македонија гарантира пошироки малцински права од дел земји што веќе се членки на Европската Унија.
Тука не станува збор за техничка забелешка. Станува збор за принцип: дали правата се мерат според реалната уставна и законска заштита или според политичката потреба некој да биде именуван како услов за следниот чекор во европскиот процес?
Малцински права: европска вредност или селективен услов?
Сиљановска-Давкова потсети дека Европската Унија нема еднакво уставно решение за малцинствата во сите свои членки. Дел од државите немаат експлицитни уставни одредби за малцинства, а дел не ги имаат ратификувано сите европски инструменти за нивна заштита. Во таа смисла, аргументот не оди против малцинските права, туку против нивното селективно претворање во билатерална пречка. Нејзин став е дека некои членки на ЕУ немаат уставни одредби за малцинства, додека во македонскиот уставен поредок постојат гаранции за еднаквост, недискриминација и права на заедниците. Според Уставот на Македонија, правата на припадниците на заедниците се дел од уставната материја, а нивната заштита не зависи само од едно име во преамбулата.
Од другата страна, бугарскиот уставен модел, како што може да се види и во Уставот на Бугарија, главно ја поставува еднаквоста преку општа антидискриминациска клаузула. Тоа не е спорно само по себе – секоја држава има свој уставен дизајн. Спорно е кога една држава-членка бара од кандидатот повисок или поинаков стандард од оној што самата го применува како уставна логика.
Копенхашките критериуми не се идентитетска рамка
Европската интеграција има свои правила. Копенхашките критериуми бараат стабилни институции, демократија, владеење на правото, човекови права и почитување и заштита на малцинствата. Тоа се сериозни стандарди и Македонија нема интерес да бега од нив. Но тие не смеат да се претворат во алатка за идентитетска преговарачка математика.
Затоа пораката од Љубљана е политички важна: ветото, ако воопшто се користи, треба да биде врзано за европските критериуми, а не за идентитетски барања. Македонија не бега од вето, но тоа мора да биде поврзано со Копенхашките критериуми, а не со прашања што ја засегаат самата смисла на националниот и културниот идентитет.
Решение по преговорите, не пред нив
Едно од можните решенија што повторно се појавува во јавниот простор е уставните измени, ако се донесат, да стапат на сила по завршувањето на преговорите со ЕУ. Ваквиот пристап се претставува како начин да се избегне нов циклус условувања и да се зачува смислата на преговарачкиот процес.
Овој предлог има една јасна политичка логика: ако уставните измени навистина се последни, тогаш нивната примена по завршувањето на преговорите би била тест и за Македонија и за Европската Унија. За Македонија – дали е подготвена да ги исполни преземените обврски. За ЕУ – дали е подготвена да не дозволи билатералните прашања бесконечно да ја јадат сопствената методологија.
Во македонското искуство секој „последен услов“ премногу брзо добивал наследник. Затоа внимателноста не е анти-европски став, туку одбрана на елементарната политичка рационалност.
Македонското прашање во Бугарија останува европски тест
Сиљановска-Давкова се осврна и на правата на Македонците во Бугарија. Ова прашање не е само македонска дипломатска теза, туку има и европска правна трага. Советот на Европа, преку извршувањето на пресудите на Европскиот суд за човекови права, повеќепати го третирал проблемот со одбивањето регистрација на здруженија поврзани со признавањето на македонското малцинство во Бугарија. Во соопштението на Советот на Европа се наведува дека Комитетот на министри барал од бугарските власти решителни мерки за слободата на здружување во предметите поврзани со УМО Илинден и слични здруженија.
Токму тука европската приказна станува непријатно огледало. Ако правата се универзални, тогаш тие мора да важат и за оние што се политички незгодни. Ако малцинската заштита е европска вредност, тогаш таа не смее да биде еднонасочна улица кон кандидатите, а слепа точка кај членките.
Уставот не е дипломатска хартија за пополнување
Македонија има право на европска иднина, но и обврска да не ја сведува таа иднина на постојано препишување на сопствениот уставен идентитет. Уставот не е формулар што се пополнува на секоја дипломатска станица. Тој е највисокиот политички и правен договор на една заедница за самата себе.
Пораката од Љубљана затоа има поголема тежина од дневнополитичкиот одек. Таа вели дека европскиот пат не може да биде пат на понижување, туку пат на правила. А правилата, ако се европски, мора да важат и за оние што бараат, и за оние од кои се бара.









