Уредничка теза: Акцискиот план за малцинствата требаше да биде технички документ за унапредување на правата на заедниците. Наместо тоа, тој повторно ја отвори суштинската политичка рана: дали Македонија се оценува според европски стандарди или според способноста на една земја членка да ја претвори секоја фаза од процесот во нова билатерална брава.
Во македонско-бугарскиот спор веќе одамна не недостигаат документи. Недостига нешто многу поважно: доверба дека документот, откако ќе биде изработен, усогласен и ставен во европска рамка, навистина ќе биде доволен за следниот чекор. Токму затоа новата блокада околу Акцискиот план за малцинствата не е само уште една дипломатска епизода. Таа е проверка дали зборовите „европски вредности“ значат исто кога се изговараат во Брисел, во Скопје и во Софија.
Планот е готов, но европската врата повторно се заклучува од страна
Премиерот Христијан Мицкоски денеска изјави дека Акцискиот план за малцинствата е готов, подготвен со експерт за човекови права добиен од Европската комисија, поминат низ две јавни расправи и, неофицијално, усогласен со 26 земји членки на Европската Унија. Според него, проблемот останува една земја членка – Бугарија. Мицкоски рече дека не знае што конкретно бара Софија од документот.
Во тоа „не знам“ има повеќе политика отколку незнаење. Ако документот е усогласен со експертска поддршка, ако содржи мерки, рокови и надлежни институции, ако минал јавна расправа и ако мнозинството членки немаат забелешки, тогаш прашањето повеќе не е само што пишува во планот. Прашањето е дали воопшто постои текст кој Бугарија би го прифатила како доволен или секој текст е само нова можност за одложување.
Без овој документ нема отворање на преговорите со ЕУ, дури и доколку се направат уставни измени. Тоа е клучниот детал. Тој покажува дека спорот околу уставните измени не е единствената брава на македонскиот пат. Ако Акцискиот план, како посебен услов станува ново поле за блокада, тогаш македонската теза за потребата од гаранции не звучи како каприц, туку како политичко искуство претворено во претпазливост.
Документ за права или дипломатска стапица?
Според досегашните информации, Акцискиот план треба да биде документ за заштита и унапредување на правата на припадниците на заедниците. Во декември 2025. година Советот на Европа објави дека во Скопје бил одржан форум за подготовка на сеопфатен Акциски план за унапредување на правата на лицата што припаѓаат на заедниците, со учество на домашни и меѓународни експерти, во рамки на процес поврзан со европската интеграција.
Тука треба да се направи разлика што често намерно се замаглува. Никој сериозен во Македонија не може да биде против подобра заштита на правата на заедниците. Прашањето е дали планот се оценува според реалната содржина – мерки, институции, рокови, механизми – или според тоа дали ѝ служи на бугарската политичка позиција во спорот. Ако едно прашање за човекови права се претвори во алатка за блокада, тогаш самите права стануваат заложник на дипломатија што тврди дека ги брани.
Оваа дилема веќе ја гледавме и во расправата за уставните измени, идентитетот и потребата од гаранции. Македонија не бара да биде ослободена од европски критериуми. Таа бара критериумите да не се поместуваат секогаш кога ќе исполни нешто што претходно било претставено како услов.
Софија зборува за права, Стразбур останува на масата
Во реакцијата на изјавите на бугарскиот претседател Румен Радев, Мицкоски го врати спорот на точка која Софија тешко ја објаснува: човековите права не можат да бидат еднонасочна лекција. Премиерот рече дека е непринципиелно Бугарија да се повикува на човекови права, а истовремено да не дозволува регистрација на организации на македонската заедница во Бугарија, повикувајќи се на пресуди од Европскиот суд за човекови права во Стразбур.
Ова не е само политичка реплика. Советот на Европа во 2021. година јавно ја разгледуваше групата предмети поврзани со ОМО Илинден и слични здруженија, наведувајќи дека станува збор за неоправдани одбивања за регистрација на здруженија што се залагале за признавање на македонско малцинство во Бугарија. Комитетот на министри тогаш изрази загриженост дека и по повеќе од 15 години од првата пресуда такви здруженија продолжуваат да се соочуваат со одбивања за регистрација.
Тука се наоѓа најслабото место на бугарската позиција. Ако малцинските права се европска вредност, тие не можат да важат само кога Софија ги бара од Скопје. Ако правото на здружување е европски стандард, тогаш тој не може да исчезне кога некоја група во Бугарија се именува како македонска. Европската логика не трпи селективност: или принципите важат за сите или стануваат дипломатска реторика.
Европската рамка и проблемот со едногласноста
Европската комисија во своето објаснување за преговарачката рамка наведува дека таа ги поставува насоките и принципите за пристапните преговори, дека Комисијата подготвува нацрт, а земјите членки ја усвојуваат рамката. Тука е суштинскиот механизам што ја прави Македонија ранлива: во процесот на проширување една држава членка може од политичко несогласување да направи институционална блокада.
Бугарското Министерство за надворешни работи на својата официјална страница за Македонија ја повторува позицијата дека европската интеграција треба да се темели врз исполнување на критериумите, европските вредности и добрососедските односи, со посебно инсистирање на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017. година. Тоа е формално очекувана формулација. Но проблемот почнува кога добрососедството се чита како право на една страна постојано да бара, а обврска на другата постојано да докажува дека веќе докажаното е доволно.
Затоа оваа тема природно се надоврзува на пошироката расправа за билатералните блокади во проширувањето на ЕУ. Ако Унијата не најде начин да ги издвои вистинските европски критериуми од националните агенди на поединечни членки, тогаш проширувањето ќе остане процес во кој реформите се нужни, но никогаш доволни.
Опозицијата гледа антиевропска политика, власта бара гаранции
Очекувано, на домашната политичка сцена истата ситуација се чита од две спротивни страни. Од опозицијата Венко Филипче оцени дека пораките од Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват се јасни и ја обвини владата за антиевропски политики. Власта, пак, тврди дека не бега од разговори, туку бара решение без нова национална понижувачка неизвесност.
Таа поделба не треба да се банализира. Македонија навистина има домашни обврски: владеење на правото, функционална администрација, борба против корупцијата, силни институции, реални реформи. Тука нема простор за патриотски изговори. Но исто така ЕУ има своја обврска: да не дозволи билатералните спорови да ја изедат сопствената методологија. Во спротивно, европскиот процес ќе стане место каде што кандидатот секогаш е виновен, дури и кога испорачува документ што 26 земји членки го прифаќаат.
Самитот во Тиват веќе ја отвори дилемата дали Македонија добива вистински пат кон ЕУ или само подобро уредена чекалница, тема што ја анализиравме и во текстот за европската формула по Тиват. Акцискиот план за малцинствата сега ја прави таа дилема уште поконкретна: ако ни документ за права, усогласен со европска експертиза не може да помине без бугарска согласност, тогаш каде завршува европскиот критериум, а каде почнува политичката уцена?
Добрососедство без реципроцитет не создава Европа
Во оваа фаза најопасно би било Македонија да ја претвори фрустрацијата во неподвижност. Земјата мора да продолжи со реформите, не за да ѝ угоди на Софија, туку затоа што правната држава, институционалната култура и заштитата на сите заедници се македонски интерес. Но исто толку опасно би било да се прифати логиката дека секоја нова блокада е нормална цена на европскиот пат.
Добрососедството не може да биде еднонасочна улица. Тоа не е само формула што се внесува во европски заклучоци, туку практика што треба да ја покажат двете страни. Ако Софија бара малцински права во Македонија, тогаш не може да се однесува како македонската заедница во Бугарија да е административна непријатност. Ако Брисел бара европски стандарди од Скопје, тогаш мора да покаже дека и земјите членки не се над европската доследност.
Акцискиот план за малцинствата затоа е повеќе од план. Тој е огледало. Во него Македонија треба да покаже дека знае да гради систем на права за сите заедници. Бугарија треба да покаже дека зборот „права“ не го користи само кога ѝ служи како вето. А Европската Унија треба да покаже дека проширувањето не е лавиринт во кој секоја врата има друг чувар и нов услов.
Во спротивно, македонскиот европски пат нема да го изгуби кредибилитетот затоа што Македонија не сака Европа. Ќе го изгуби затоа што Европа ќе изгледа како да не може да ги одбрани сопствените правила.
