Во политиката понекогаш најважното не е што ќе се каже јавно, туку што ќе се признае зад затворена врата. Ако е точна информацијата дека Бенјамин Нетанјаху приватно признава оти Израел има мал маневарски простор да влијае врз Доналд Трамп околу Иран, тогаш тоа не е само уште една дипломатска непријатност. Тоа е пукнатина во еден од најважните сојузи на Блискиот Исток – пукнатина што може да го смени ритамот на војната, преговорите и регионалната безбедност.
Дали Трамп веќе ја води иранската криза според американска сметка, а не според израелска стратегија? Reuters објави дека Нетанјаху на доверливи соговорници им рекол дека Израел има мала можност да влијае врз Трамп додека Вашингтон преговара за договор во речиси тримесечната војна со Иран.
Израел сака воена слобода, Трамп сака договор
Судирот меѓу Вашингтон и Ерусалим не изгледа како класична расправија меѓу сојузници. Нема формално раскинување, нема јавна кавга што го руши сојузот, нема драматично повлекување на поддршката. Но има нешто посуштинско: различна цел. Израел сака да ја задржи слободата да дејствува против закани на повеќе фронтови, вклучително и во Либан против Хезболах, додека САД се концентрирани на договор што би ја отворил Ормутската теснина и би ја намалил регионалната ескалација. Reuters наведува дека Нетанјаху бара правото на Израел да продолжи операции против перципирани закани, а тоа може да го усложни договорот ако Иран инсистира на целосно запирање на израелските операции во јужен Либан.
Тука се гледа разликата меѓу воена логика и дипломатска логика. Израел гледа кон иранската нуклеарна програма, балистичките ракети и регионалните сојузници на Техеран. Трамп, барем во оваа фаза, гледа кон прекин на војната, деблокирање на пловидбата и енергетска стабилизација. Тоа не значи дека Вашингтон се откажува од притисок врз Иран, но значи дека приоритетот се поместува од максимална воена цел кон управуван договор.
Ормутската теснина е повеќе од географија
Во можниот договор, според Reuters, Иран би ја отворил Ормутската теснина во замена за укинување на американската поморска блокада, а потоа би следеле преговори за нуклеарните прашања. Тоа е суштината на американскиот прагматизам: прво да се одблокира најопасната економска точка, па потоа да се преговара за потешкото. Пред војната, преку Ормут минувала околу една петтина од глобалните испораки на нафта и течен природен гас, што објаснува зошто Вашингтон го гледа ова прашање како светска, а не само регионална криза.
Но за Израел оваа логика е недоволна. Ако договорот ја отвори теснината, но веднаш не ја реши иранската нуклеарна инфраструктура, од израелска перспектива тоа може да изгледа како прекин на огнот што го остава суштинскиот проблем за подоцна. А „подоцна“ на Блискиот Исток често значи – никогаш, или до следната експлозија.
Иран испраќа сигнал: напредок има, договор нема
Техеран во понеделникот испрати внимателно формулирана порака. Портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаеи, изјави дека е постигнат заклучок за многу теми во потенцијалниот меморандум со САД, но дека тоа не значи дека Иран е близу до потпишување договор. Тој додаде дека Иран сега преговара за крај на војната, а не за нуклеарните прашања, и дека променливите позиции на американските функционери создаваат проблем за договор.
Ова е класичен дипломатски двоен јазик: да се покаже дека каналот е жив, но да не се даде впечаток дека Техеран попушта. Иран сака да покаже дека не е притиснат во агол, дека не прифаќа диктат и дека во преговорите не ја става целата нуклеарна тема на маса уште во првиот чекор. За Трамп, пак, тоа е незгодна рамка: тој сака голем договор, но големиот договор бара време, отстапки и политичка цена.
Нетанјаху е оставен надвор од просторијата
Reuters пишува дека Израел во голема мера бил оставен надвор од индиректните американско-ирански разговори. Тоа е удар врз политичкиот инстинкт на Нетанјаху, кој со години ја гради својата сила врз тврдењето дека најдобро знае како да го контролира иранското прашање во Вашингтон. Ако сега договорот се движи без него, тоа значи дека Израел останува важен сојузник, но не и единствен филтер низ кој Трамп ја гледа кризата.
Трамп, според Reuters, на новинарско прашање што му рекол на Нетанјаху, одговорил дека тој е „многу добар човек“ и дека ќе направи што тој ќе побара од него. Дури и ако се чита како типична Трампова претерана самоувереност, реченицата открива промена во односот: американскиот претседател сака да изгледа како тој да ја држи командната палка, а не како да ја следи израелската безбедносна агенда.
Абрахамските договори како дополнителна политичка сцена
Во исто време, Трамп се обидува да ја прошири рамката на кризата. The Guardian објави дека тој побарал земји како Катар, Саудиска Арабија, Пакистан, Египет, Јордан и Турција да се приклучат кон Абрахамските договори, како дел од поширок регионален пакет. Но таквата идеја била примена со голема резерва, а поранешната американска функционерка Барбара Лиф оценила дека нема реални „приматели“ меѓу земјите што досега не се дел од тие договори.
Ова покажува дека Трамп се обидува да ја претвори воената криза во политичка архитектура. Но Блискиот Исток не се преуредува со еден повик и една формула. Саудиска Арабија, Катар, Турција и Пакистан имаат свои пресметки, свои јавности, свои односи со Иран и свои ограничувања. Она што во Вашингтон може да изгледа како историски пакет, во регионот може да изгледа како преголемо барање во погрешен момент.
Нуклеарната тема останува најтешката врата
Иран вели дека нуклеарните прашања не се дел од првиот меморандум, освен евентуална обврска за преговори во наредните 60 дена. The Guardian наведува дека Трамп е под притисок од критичари во Републиканската партија, кои бараат меморандумот да содржи обврска Иран да се ослободи од високо збогатениот ураниум, иако методот можеби не би бил веднаш детално утврден.
Тука се крие најголемиот ризик за договорот. Ако Трамп прифати прв меморандум без јасно нуклеарно решение, ќе биде обвинет дека ја „замрзнал“ војната без да ја реши причината. Ако инсистира на нуклеарна капитулација во првиот чекор, Иран најверојатно ќе го одбие договорот. Дипломатијата често не пропаѓа затоа што нема контакт, туку затоа што страните сакаат различен редослед на отстапките.
Ова е и лична политичка битка
За Нетанјаху, моментот е опасен. Reuters потсетува дека договорот доаѓа во чувствителен период пред избори во Израел, додека неговите противници го критикуваат дека не ги постигнал воените цели што ги најавил. Ако Трамп стигне до договор што Израел ќе го смета за недоволен, Нетанјаху ризикува да изгледа како премиер кој ја започнал или поддржал најголемата конфронтација со Иран, а потоа ја изгубил контролата врз дипломатскиот крај.
За Трамп, пак, ова е тест на неговиот омилен политички мит: дека само тој може да направи „голем договор“. Но Иран не е недвижнина, Блискиот Исток не е хотелски проект, а сојузниците не се статисти во туѓ спектакл. Договорот, ако дојде, ќе мора да преживее и во Конгресот, и во Израел, и во Техеран, и меѓу државите што се плашат од нова регионална експлозија.
Сојузот не се распаѓа, но се менува
Не треба да се претерува: американско-израелскиот сојуз не се распаѓа поради една рунда преговори. Тој е премногу длабок, институционален, воен и политички за да исчезне преку ноќ. Но може да се промени неговиот тон. А тонот во дипломатијата често е првиот знак дека моќта се прераспределува.
Ако Израел повеќе не може да претпостави дека Вашингтон автоматски ќе ја следи неговата максимална линија кон Иран, тогаш Нетанјаху се соочува со нова реалност. Ако Трамп мисли дека може да ја заобиколи израелската вознемиреност без последици, тој ризикува договор што ќе биде формално американски успех, но регионално нестабилен компромис.
Најопасниот збор е „потоа“
Секоја страна во оваа приказна има свое „потоа“. САД велат: прво Ормут, потоа нуклеарната програма. Иран вели: прво крај на војната, потоа потешките прашања. Израел вели: прво нуклеарната и ракетната закана, потоа политички договор. Во тие различни редоследи се крие судбината на кризата.
На Блискиот Исток, мирот ретко пропаѓа во моментот кога сите велат дека не сакаат војна. Пропаѓа кога сите сакаат мир, но под сопствени услови. И токму затоа оваа вест е поголема од личниот однос меѓу Трамп и Нетанјаху. Таа покажува дека најтешките сојузи не пукаат кога има непријател, туку кога сојузниците одеднаш сфаќаат дека не сакаат ист крај на истата војна.
