Средбата на Тимчо Муцунски со бугарската министерка за надворешни работи Велислава Петрова во Хелсингборг не беше само уште една дипломатска фотографија од маргините на НАТО. Во неа повторно се собраа сите отворени прашања меѓу Скопје и Софија: европската интеграција, Коридор VIII, правата на заедниците, но и најчувствителната точка – дали македонскиот јазик, идентитет, култура и историја може да бидат предмет на политичка трговија.

Контекстот е важен. Средбата се одржа за време на министерскиот состанок на НАТО во Хелсингборг вчера и денес, во момент кога Алијансата разговара за одбранбените инвестиции, поддршката за Украина, безбедносните ризици и новата геополитичка архитектура. Но, за Македонија, овој состанок доби и дополнителна тежина: билатералниот спор со Бугарија повторно беше ставен во европска рамка, таму каде што одамна не е само билатерален.

Две дипломатии, две пораки

Муцунски на средбата ја нагласи потребата од изнаоѓање решение за билатералното прашање кое го кочи отворањето на преговорите со Европската Унија. Но во истата порака ја повтори и владината позиција: темите поврзани со македонскиот јазик, идентитет, култура и историја не можат да бидат предмет на разговори.

Од бугарска страна, акцентот беше поставен поинаку. Бугарското Министерство за надворешни работи соопшти дека фокусот бил врз регионалната поврзаност, Коридор VIII и потребата од конкретни чекори за прекуграничниот железнички тунел, но истовремено повтори дека целосното исполнување на обврските од европскиот консензус од јули 2022. година останува услов за напредокот на Македонија кон ЕУ.

Во превод од дипломатски јазик: Софија останува на условувањето, Скопје се обидува да го одвои европскиот процес од идентитетските теми. Токму тука е јазолот. Не во тоа дали има потреба од дијалог, туку дали дијалогот ќе биде простор за решение или механизам за постојано одложување.

Коридор VIII како инфраструктура и како политичка порака

Коридор VIII повторно се појави како заедничка точка. Двете страни зборуваат за регионална поврзаност, економија, безбедност и инфраструктура. Тоа е темата што на хартија најлесно може да ги приближи двете земји: патишта, железница, гранични премини, економски проток. Во разговорот бил споменат и граничниот премин „Клепало“, како дел од пошироката инфраструктурна и економска поврзаност.

Но на Балканот инфраструктурата ретко е само инфраструктура. Таа е и тест за доверба. Коридорите покажуваат дали политиката може да произведе нешто видливо, нешто што се мери со километри, мостови и тунели, а не само со декларации. Ако Коридор VIII стане само уште една фраза за заеднички интерес, тогаш ќе биде уште еден доказ дека регионот побрзо произведува услови отколку патишта.

Малцинските права како двонасочна тема

Бугарската страна повторно го истакна прашањето за правата на македонските Бугари. Муцунски, пак, го отвори прашањето за правата на македонското малцинство во Бугарија и потребата од доследно спроведување на пресудите на Европскиот суд за човекови права.

Тука се гледа уште една суштинска разлика: Софија бара уставна и политичка гаранција за Бугарите во Македонија, додека македонската страна инсистира дека човековите права не можат да бидат селективни и еднонасочни. Ако Европа е навистина заедница на права, тогаш тие права не важат само кога се политички корисни. Panoptikum тука би ја поставил едноставната, но незгодна реченица: малцинските права не смеат да бидат дипломатска палка, туку цивилизациски минимум.

НАТО заднина: Балканот како безбедносна периферија што никогаш не е периферна

Муцунски од Хелсингборг испрати и поширока безбедносна порака. Во фокусот на НАТО разговорите биле одбранбените инвестиции, одбранбените индустрии, поддршката за Украина, состојбите на Блискиот Исток и Западниот Балкан. Тој посочил дека регионот останува простор во Европа каде што има злонамерни влијанија од надворешни фактори и сè уште постојат безбедносни ризици.

Македонско-бугарскиот спор не е само историско или идентитетско прашање. Тој има и безбедносна димензија. Секоја долга блокада, секое постојано условување и секој спор што се претвора во трајна политичка магла создава простор за туѓи влијанија. Европа не може да бара стабилен Балкан, а истовремено да дозволува европската перспектива на регионот да биде заробена во билатерални лавиринти.

Прашањето што останува

Средбата во Хелсингборг не донесе пресврт. Но таа повторно ја исцрта картата на спорот. Бугарија останува на позицијата дека европскиот напредок зависи од исполнување на преземените обврски. Македонија повторува дека за јазикот, идентитетот, културата и историјата не може да се преговара.

Затоа ова не е вест само за една средба. Ова е вест за границата меѓу дипломатијата и самопочитта. Државите можат да разговараат за инфраструктура, економија, безбедност и европски процеси. Но кога јазикот и идентитетот ќе се стават на маса како услов, разговорот престанува да биде технички. Станува прашање на политичка зрелост – и на тоа колку една држава знае да каже „да“ на дијалогот, но „не“ на обезличувањето.

Западниот Балкан останува дел од безбедносната агенда. А Македонија, сакала или не, повторно се најде на точката каде што европската иднина, регионалната стабилност и идентитетската линија се сечат во една реченица: дијалог – да, условување на македонското постоење – не.