Русија влезе во тридневни парламентарни избори кои по многу нешта се различни од претходните. Ова се првите избори за Државната дума откако во февруари 2022 година почна руската инвазија врз Украина, а гласањето се одвива во момент кога војната веќе не е далечна тема само од телевизиските екрани: нејзините економски, безбедносни и демографски последици сè посилно се чувствуваат во секојдневието на руските граѓани. Гласањето започна вчера и завршува во недела, 20. септември. Се избираат 450 пратеници во Државната дума, половина преку партиски листи, а половина во едномандатни изборни единици. Според Централната изборна комисија, околу 111 милиони лица имаат право на глас, а до доцна во првиот ден излезноста, вклучително и електронското гласање, била околу 30%.
Но овие избори одамна не се само прашање кој ќе седи во парламентарните клупи. Кремљ ги поставува во поширока рамка на национално единство и поддршка за државната политика во услови на војна.
Путин го поврза гласањето со воената политика
Во обраќањето пред почетокот на изборите Владимир Путин порача дека изборот на граѓаните треба да покаже дека милиони Руси стојат зад војниците и дека земјата останува обединета. Reuters наведува дека претседателот го претставува гласањето како показател за поддршката на воената политика, додека руските државни медиуми во изборната кампања силно ја поврзуваат темата на гласањето со војската и „победата“. Путин сам гласаше електронски од Кремљ, наместо да оди на избирачко место. Тоа е метод што го користел и на неколку претходни избори.
Оттука произлегува и една од централните политички теми на изборите: до кој степен резултатот ќе биде претставен како потврда не само на владејачката структура, туку и на продолжувањето на воената стратегија.
Сепак, формулацијата „референдум за војната“, што се користи во дел од медиумските извештаи, не треба да се разбере буквално. Граѓаните не одговараат на референдумско прашање за продолжување или запирање на војната. Станува збор за парламентарни избори, чија политичка симболика Кремљ силно ја врзува со војната.
Ограничен простор за антивоена опозиција
За разбирањето на изборните резултати важно е и каков избор имаат гласачите.
Либералната партија Јаблоко, која повикува на прекин на огнот, беше отстранета од националната партиска листа со одлука на Врховниот суд поради наводни прекршувања на изборните правила, што партијата го оспорува. Одреден број нејзини кандидати сепак настапуваат во поединечни изборни единици. Повеќе антивоени политичари во последните години се затворени или ја напуштиле земјата. Поради тоа изборниот резултат ќе го покаже расположението на гласачите во рамките на политичката понуда што им е достапна, но не претставува директно гласање меѓу продолжување на војната и нејзино запирање. Тоа е особено важно кога изборните бројки ќе се споредуваат со истражувањата на јавното мислење.
Расте поддршката за мировни преговори
Еден од најинтересните процеси во руското општество е постепеното зголемување на бројот на граѓани кои сакаат преговори.
Reuters наведува дека некои анкети покажуваат поддршка од повеќе од 60% за мировни преговори. Истражувањето на независниот ExtremeScan оди уште подалеку во анализата на расположението. Според нивните податоци, во изминатиот период околу 64–65% од испитаниците поддржувале прекин на огнот преку меѓусебни отстапки. Истото истражување покажува дека значителен дел од населението не ја чувствува војната како лична кауза, туку како прашање на државата и вооружените сили.
Тоа не значи автоматски дека истите граѓани се политички против Путин или против руската државна политика. Истражувањата на военото расположение во авторитарен и воен контекст треба да се читаат внимателно, бидејќи одговорите може да зависат од формулацијата на прашањето, чувствителноста на темата и подготвеноста на испитаниците отворено да ги изразат ставовите.
Сепак, повторувањето на трендот во различни анкети укажува дека прашањето како и кога да заврши војната станува сè поважно во руското општество.
Воениот замор влегува во секојдневието
Во Русија расте и чувството на несигурност. Според истражување на државниот институт ФОМ, што го пренесува DW, речиси половина од испитаниците сметаат дека вознемиреноста е доминантното расположение кај луѓето околу нив. ExtremeScan, пак, наведува дека 60 проценти од анкетираните сметаат дека војната има негативни последици врз нивното секојдневие. Причините се повеќеслојни.
Украинските напади со беспилотни летала врз рафинерии, индустриски и логистички капацитети го донесоа конфликтот физички поблиску до голем број руски граѓани. Во делови од земјата се појавија проблеми со снабдувањето со гориво, додека економијата истовремено се соочува со високи каматни стапки, недостиг на работна сила и последиците од западните санкции. Тоа создава поинаква општествена атмосфера од онаа во првите фази на војната: конфликтот повеќе не се чувствува само преку вестите од фронтот, туку и преку цените, работната сила, транспортот, безбедноста и семејните планови.
Стравот од нова мобилизација
Веројатно најчувствителната тема пред изборите е можноста за нов бран мобилизација. Путин на почетокот на септември двапати ги отфрли таквите шпекулации. На 1. септември ги нарече „целосна бесмислица“, а два дена подоцна изјави дека во тој момент не постои сценарио што би барало мобилизација. Но дел од граѓаните остануваат скептични.
DW забележува сведоштва од Руси кои добиле повици за проверка или ажурирање на податоците во воената евиденција, додека други се интересираат за можностите за заминување од земјата пред евентуално активирање ограничувања за патување.
Независниот медиум „Агентство“, кон крајот на јули изброил 197 огласи за работа во кои се споменувала „подготвеност за мобилизација“ и повеќе од 2.600 поврзани со воена регистрација. Самото постоење на вакви административни подготовки не е доказ дека нова мобилизација е донесена или неизбежна, но придонесува за шпекулациите.
Associated Press исто така известува за зголемен интерес за иселување кај дел од Русите, при што стравот од регрутација е една од наведените причини. Размерите засега не се споредливи со масовното заминување по мобилизацијата во 2022 година.
Токму тука се гледа една од најголемите противречности во моменталната ситуација: официјалната власт вели дека нема потреба од нова мобилизација, додека дел од општеството се однесува како да не сака да ризикува дека таквата одлука би можела подоцна да биде донесена.
Избори и на окупираните украински територии
Посебно спорен аспект на изборите е гласањето во делови од четири украински региони — Донецк, Луганск, Запорожје и Херсон — кои Русија ги прогласи за анектирани, но не ги контролира целосно. Русија ги вклучува овие територии во сопствениот изборен систем. Украина гласањето го оценува како незаконско и ги повика странските влади и меѓународните организации да не го признаваат. Европската Унија, исто така, го осуди одржувањето руски избори на окупираните украински територии како незаконско. Тоа значи дека конечните изборни резултати ќе имаат и надворешнополитичка димензија, а не само домашна.
Што навистина ќе покажат овие избори?
Во формална смисла Русија избира нов состав на Државната дума. Во политичка смисла значењето е пошироко. Кремљ настојува гласањето да го претстави како доказ за стабилност, национално единство и поддршка за државниот курс. Во исто време, достапните истражувања регистрираат раст на желбата за преговори, загриженост поради економските последици од конфликтот и стравување од евентуална нова мобилизација.
Овие процеси можат да постојат истовремено. Еден граѓанин може да ја поддржува државата, но да посакува крај на борбите. Друг може да гласа за партија што ја поддржува воената политика, а сепак да се плаши дека неговото семејство ќе биде погодено од нова мобилизација. Трет може да биде против војната, но да нема кандидат што во целост го претставува неговиот став. Затоа најважниот сигнал од овие избори нема да биде само распределбата на 450 пратенички места. Подеднакво значајно ќе биде што ќе следува по 20 септември: дали ќе се промени воената кадровска политика, дали ќе продолжи притисокот врз економијата и дали растечката поддршка за преговори ќе има некаква улога во идните одлуки на Кремљ.
Првичните резултати се очекуваат во недела навечер, а речиси целосните резултати во понеделник.
