На 8. август 2001. година на патот Скопје-Тетово, кај месноста Карпалак беше нападнат армиски конвој што од Прилеп се движеше кон Тетово. 10-мина припадници на резервниот состав на Армијата не се вратија дома. Денеска, точно четврт век подоцна, Македонија повторно ги изговара нивните имиња – а на самото место на погибијата и натаму останува прашањето зошто сеќавањето на десет човечки животи сè уште нема трајно и достоинствено меморијално обележје.
Десет имиња што не смеат да се сведат на една годишнина
Сашо Китаноски, Нане Наумоски, Бранко Секулоски, Марко Деспотоски, Ердован Шабаноски, Љубе Грујоски, Дарко Вељаноски, Веби Рушитоски, Горан Миноски и Пеце Секулоски се десеттемина прилепски бранители кои загинаа во заседата кај Карпалак. Нивните имиња и денес се дел од официјалните одбележувања на Армијата, Прилеп, семејствата на загинатите и здруженијата на бранителите. Министерството за одбрана и во претходните години ги наведуваше поединечно, како потсетување дека зад бројката „десет“ стојат десет биографии, семејства и прекинати животи.
Конвојот тргнал од прилепската касарна „Мирче Ацев“, а нападот се случил кај Карпалак во текот на конфликтот од 2001. година. Според објавените податоци, кон колоната било отворено оружено дејство, при што биле погодени возила од конвојот. Она што останува неспорно и по четврт век е исходот – 10-мина загинати резервисти од Прилеп и еден датум што за нивните семејства никогаш не станал само историска белешка.
Прилеп го одбележува Карпалак, четврт век подоцна
Одбележувањето на 25-годишнината започна вчера во касарната „Мирче Ацев“, со положување цвеќе пред спомен-обележјето и посета на Спомен-собата. Потоа беше оддадена почит во Лениште и вечерна богослужба во манастирот „Света Петка“. Денеска, 8 август, се оддава почит и на месноста Карпалак, се посетуваат вечните почивалишта на загинатите, а централната комеморација е најавена за 13 часот пред Спомен-комплексот „Карпалак“ во центарот на Прилеп.
Прилепскиот градоначалник Дејан Проданоски во пресрет на годишнината порача дека жртвата на бранителите останува дел од колективната меморија на градот и Македонија и дека Карпалак не смее да биде заборавен. Таа порака има тежина само ако сеќавањето не остане ограничено на венци, протокол и еден ден во календарот. Најавената програма во Прилеп покажува дека локалната меморија е жива; прашањето е дали институционалната меморија успеала да ѝ даде трајна форма.
Спомен-плоча покрај патот, наместо завршена приказна
Токму тука годишнината добива и друга, потешка димензија. На самата месност Карпалак, каде што загинаа десеттемина бранители, и по 25 години нема уреден меморијален простор каков што семејствата и јавноста со години го очекуваат. На местото стои спомен-плоча покрај автопатот, која во минатото била и оштетувана.
Овој проблем не е нов ниту е непознат за институциите. Откако спомен-плочата беше оштетена во 2024. година, Министерството за одбрана соопшти дека во претходните години имало иницијативи за поставување посоодветно спомен-обележје, но предложената локација се наоѓа во заштитен појас покрај автопатот, каде што законските ограничувања не дозволувале реализација на таквите решенија. Министерството тогаш најави дека ќе се разгледуваат други законски можности за достоинствено обележување на местото.
Две години подоцна, на 25-годишнината, фактот дека истото прашање повторно е отворено е доволно јасен показател дека административното објаснување не може бесконечно да биде замена за решение. Законската процедура е неопходна. Безбедноста покрај автопатот е реален услов. Но државата има институции токму за да најде законско, безбедно и достоинствено решение кога јавниот интерес е неспорен. Меморијалот не е градежен каприц – тој е начин една држава да покаже што избира да памети.
Карпалак е дел од пошироката рана на 2001. година
Нападот кај Карпалак се случи само пет дена пред потпишувањето на Охридскиот рамковен договор, на 13. август 2001. година. Тоа го поставува настанот во еден од најтешките периоди од поновата македонска историја – период во кој оружениот конфликт, стравот, политичките преговори и меѓународниот притисок се случуваа речиси истовремено. За поширокиот контекст, Паноптикум веќе пишуваше за Охридскиот рамковен договор и неговата улога во меѓуетничката стабилност, како и за заложбите за прекин на огнот од 5 јули 2001 година.
Таа историска рамка не ја намалува личната трагедија на Карпалак – напротив, ја прави повидлива. Големите политички договори се запишуваат со потписи и датуми, а цената на периодот најчесто останува во семејните албуми, на гробиштата, во спомен-собите и во имињата што секој август повторно се читаат јавно. И денес е корисно да се има предвид дека македонската 2001 година останува дел и од пошироката меѓународна безбедносна рамка за Западен Балкан, која во различни форми продолжи и многу години по конфликтот.
Достоинство што не завршува со венец
Во Прилеп постојат спомен-комплекс, спомен-обележја и места на кои секоја година се оддава почит. Во касарната „Мирче Ацев“ се чува меморијата на единицата, во Лениште се положува цвеќе, а во центарот на градот Карпалак има свое видливо место во јавниот простор. Тоа е важно. Но местото на самата погибија има поинаква тежина – таму историјата не е пренесена, туку се случила.
По 25 години најдостоинствениот начин да се одбележат Сашо, Нане, Бранко, Марко, Ердован, Љубе, Дарко, Веби, Горан и Пеце не е само нивните имиња повторно да се прочитаат на комеморација. Потребно е местото на нивната погибија конечно да стане уреден простор на сеќавање – без дневнополитичка врева, без натпревар во патриотски фрази и без уште една годишнина во која нерешеното повторно се прогласува за „процедура“. Карпалак не бара спектакл. Бара мерка, почит и трајност.
