Пресудата како правна рамка, не како крај на трагедијата
Вишиот суд во Белград вчера во повторена постапка ги осуди родителите на малолетниот К.К., сторителот на масовното убиство во белградското основно училиште „Владислав Рибникар“ на 3. мај 2023. година. Владимир Кецмановиќ е осуден на 14 години и 6 месеци затвор за тешко дело против општата сигурност и запуштање и злоставување малолетно лице, а Миљана Кецмановиќ на 2 години и 11 месеци затвор за запуштање и злоставување малолетно лице. Пресудата може да биде предмет на жалба пред Апелациониот суд во Белград.
Оваа правна рамка е важна, но не ја затвора темата. Напротив, ја отвора најтешката нејзина страна: како едно дете, формално успешно, образовано и надгледувано однадвор, можело толку длабоко да се одвои од човечкиот свет околу себе? И како домот, училиштето, институциите и јавноста ги препознаваат предупредувачките знаци дури кога веќе нема враќање?
Во образложението на пресудата судијата Драган Мартиновиќ зборувал за пропусти во родителскиот надзор, за пристап до оружје, за носење дете на стрелиште, но и за психичкото и емоционалното занемарување на малолетникот. Радио-телевизија Војводина пренесе дека судот оценил оти родителите грубо го занемариле психичкото и емоционалното состојание на синот, пропуштајќи да му обезбедат психолошка помош и воспитна насока.
Тука започнува пошироката тема за психологијата на секојдневието: не како популарна утеха, туку како сериозно прашање за тоа што се случува во човекот додека околината мисли дека „сè е во ред“.
Дете што било видено како резултат, а не слушнато како личност
Случајот „Рибникар“ е ужасен токму затоа што не може да се смести во една едноставна реченица. Не е доволно да се каже „оружје“, иако оружјето е клучна фактичка околност. Не е доволно да се каже „родители“, иако судот токму таму утврдува одговорност. Не е доволно да се каже „училиште“, „врсничко отфрлање“, „амбиција“, „студенило“, „интернет“, „психологија“, „закон“. Секоја од тие зборови допира дел од вистината, но ниту една не ја носи целата.
Според медиумски извештаи, во судницата биле изнесени детали за чувството на отфрленост кај малолетникот, за притисокот да биде најдобар, за нарушената доверба во семејството и за тоа дека тој очекувал казна и оддалечување од домот. Овие наводи не смеат да се читаат како оправдување. Ниту една внатрешна состојба не може да биде изговор за убиство. Но, можат да бидат предупредување дека детската психа не се распаѓа секогаш гласно.
Понекогаш најопасната празнина не е во тоа што некој нема оценки, дисциплина или надворешен ред. Понекогаш е токму обратно: детето функционира, постигнува, оди на училиште, одговара на очекувањата, а никој не знае што се случува во него. Во таква средина успехот може да стане маска. Домот може да изгледа уреден, а да биде емоционално нем. Родителската амбиција може да се претставува како грижа, а да биде притисок што детето не знае да го именува.
Затоа реченицата дека не се зборува само за школување, туку за воспитување, има тежина поголема од судската формулација. Воспитувањето не е само корекција на однесување. Тоа е учење на граница, вина, срам, емпатија, одговорност, страв, доверба и право да се побара помош пред човек да се скрши.
Оружјето како семејна и институционална слепа точка
Во овој случај оружјето не е спореден детал. Според судските наводи пренесени од Н1 и Радио-телевизија Војводина, таткото бил осуден и затоа што го обучувал синот да пука и затоа што оружјето во станот не било обезбедено на законит начин.
Тоа е точката во која личната трагедија станува јавна политика. Дете не смее да има пат до оружје. Не смее да има романтизација на стрелиште како „вештина“, „хоби“ или „машка дисциплина“ кога станува збор за малолетник чија емоционална состојба не е разбрана. Таму каде што оружјето влегува во семејниот простор, одговорноста не е симболична. Таа е конкретна, физичка, смртоносна.
Судијата изразил надеж дека пресудата ќе биде поттик за законски измени, меѓу другото и за построга забрана на пристап на деца до стрелишта. Тоа е една од ретките практични линии што произлегуваат од ваква трагедија: помалку декларации, повеќе системска превенција.
Јавноста меѓу право да знае и опасност од морбидна љубопитност
Медиумите имаат должност да известуваат. Јавноста има право да знае што се случило во судница, особено кога станува збор за случај што ја потресе Србија, регионот и секое семејство што има дете во училиште. Но, постои граница меѓу информирање и повторно изложување на жртвите на јавна болка.
Некои детали се правно важни. Некои се психолошки важни. Некои, пак, само ја хранат морбидната љубопитност. Токму затоа вакви текстови мора да се пишуваат внимателно: без претворање на сторителот во централна медиумска фигура, без цитирање на најужасните сцени како спектакл, без создавање темен мит околу злосторството.
Паноптикум веќе ја отвора темата за тоа како страдањето во современиот медиумски простор лесно станува содржина, а човекот гледач на туѓа болка. Во текстот „Рамнодушноста е најудобниот облик на пораз“ тоа прашање е поставено како морален проблем на секојдневието: кога сè поминува низ екран и трагедијата може да стане само уште една сцена што се скрола.
Случајот „Рибникар“ не смее да биде таква сцена. Тој бара тишина, прецизност и одговорност. Бара да се именуваат фактите, но и да се сочува достоинството на убиените деца, нивните семејства, преживеаните ученици, наставниците и сите што останале со рана која правото не може целосно да ја затвори.
Домот како прва институција на човечноста
Најтешката лекција од оваа трагедија не е дека „родителите треба повеќе да контролираат“. Контролата сама по себе не воспитува. Некогаш само создава подобро скриени тајни. Прашањето е подлабоко: дали детето има кому да му каже дека не е добро? Дали во домот постои простор за слабост? Дали неуспехот е казна или повод за разговор? Дали детето е сакано само кога е најдобро?
Во современите семејства често има сè, освен време за вистинско слушање. Има распореди, училишта, тренинзи, приватни часови, резултати, уреди, камери, безбедносни системи, планови. Но, ако нема доверба, сето тоа е инфраструктура без топлина. Домот не е само адреса и надзор. Домот е место каде човек не мора да глуми дека е недопирлив.
Затоа „Рибникар“ е и тема за училиштата, психолозите, законите, оружјето, медиумите, дигиталната култура, но најпрвин е тема за човековата близина. За тоа колку лесно можеме да живееме покрај некого, а да не го видиме. Да го прашаме за оценки, а никогаш за страв. Да му ја мериме дисциплината, а да не ја слушнеме осаменоста.
Правдата мора да оди по својот пат. Но, општеството што ќе остане само на казните ќе пропушти да го разбере предупредувањето. Пресудата кажува кој е правно одговорен. Трагедијата прашува кој сè не видел навреме.
