Скопје не остана без вода. За неколку часа остана без нешто што се враќа потешко – сигурноста дека кога станува збор за здравјето, постои институција чиј збор може да ја запре гласината.
Флеш:
Непотврдени пораки дека во скопскиот водовод е пронајдена бактеријата Escherichia coli, придружени со тврдења дека на Инфективната клиника веќе имало случаи поврзани со водата, почнаа масовно да се шират преку социјалните мрежи и приватните комуникациски групи.
Надлежните институции потоа соопштија дека лабораториските анализи не покажуваат загадување и дека водата е безбедна за пиење, додека МВР почна да ги утврдува профилите од кои биле ширени спорните информации и да повикува лица на информативни разговори. Истрагата за ширењето на информациите сè уште не дала јавен одговор кој ја создал првата порака и дали зад неа постоела организирана структура.
На површината ова е приказна за една дезинформација. Под неа лежи далеку понепријатно прашање: што се случува со едно општество кога недовербата во институциите ќе стане толку голема што непознат профил, скриншот или порака во група може да изгледа поверодостојно од лабораториски наод?
И уште нешто: што се случува кога политиката ќе сфати дека токму таа недоверба може да се користи како изборен ресурс?
Гласината не падна на празна почва
Паниката околу скопската вода не се појави во општество со висока институционална доверба. Неколку недели претходно случајот со водоснабдувањето во Гостивар остави реални здравствени последици, сериозни прашања за контролата на системот и чувство дека граѓанинот честопати ја дознава опасноста дури откако таа веќе станала проблем. Паноптикум тогаш пишуваше за ситуацијата во текстот „Додека Гостивар брои пациенти, партиите бројат политички поени“.
Таа меморија е важна. Кога една институција претходно згрешила, следната гласина веќе не мора да биде особено убедлива. Човекот самиот го пополнува празниот простор: „А што ако повторно не ни кажуваат?“ Токму така реалниот институционален пропуст од вчера станува гориво за непроверената информација денес.
Тука манипулацијата станува евтина. Не мора да создадете сложена лага. Доволно е да се потпрете врз веќе постојното сомневање.
Опозицијата има право да контролира – нема право да капитализира врз стравот
Во демократија опозицијата мора да биде сомничавата страна. Нејзина работа е да бара документи, анализи, одговорност, оставки кога има основа и одговори кога власта избегнува да ги даде. Опозиција што молчи пред институционален пропуст не ја исполнува својата функција.
Но постои граница меѓу критика на институцијата и систематско претворање на институционалната недоверба во политичка стратегија.
На 11. август СДСМ предупреди дека во околината на изворот Рашче „тлее нова еколошка катастрофа“ и дека е загрозен изворот од кој со вода се снабдува Скопје. Прашањето за дивата депонија во близина на водоснабдителен извор е легитимно и мора да биде предмет на институционална проверка. Но политичкиот јазик не постои надвор од моментот во кој се употребува. Кога јавноста веќе е вознемирена од гостиварскиот случај, зборови како „катастрофа“, „закана“ и небезбедна вода создаваат поширока атмосфера во која следната непроверена порака полесно се прима како можна вистина.
Тоа не значи дека СДСМ ја создал дезинформацијата за ешерихија коли. Според јавно достапните информации до вечерва таков доказ нема. Напротив, се забележува дека сè уште не е потврдена тезата дека опозицијата стоела зад организирана кампања.
Но политичката злоупотреба не мора секогаш да започне со пишување на првата лажна порака. Таа може да започне со нешто посуптилно – со користење на веќе создадениот страв, со проширување на сомнежот и со претставување на секоја институционална изјава како можен обид за прикривање.
Како се произведува политичка недоверба
Најлесниот начин да се урне една власт не е секогаш да се докаже дека греши. Понекогаш е доволно да се убеди јавноста дека што и да каже – можеби лаже.
Тогаш секој лабораториски извештај станува „нивна анализа“. Секој лекар што ќе каже дека нема опасност станува „нивни човек“. Секое соопштение изгледа како политички документ. А кога ќе се стигне до таа точка, веќе не се расправа за факти. Се расправа за тоа чиј факт е фактот.
Во текстот „Тоталната недоверба е конечниот пораз“ го отворивме токму овој проблем: партиите со години го рушат кредибилитетот на институциите кога се во опозиција, а кога ќе дојдат на власт очекуваат истите институции преку ноќ да станат доверливи.
Тоа е политички кусогледо. Владите се менуваат. Институциите остануваат. Оној што денес му објаснува на граѓанинот дека системот е корумпиран, партизиран и неспособен во секој свој сегмент, утре може да седне во истиот систем и да побара истиот граѓанин да му верува.
Но довербата нема партиски прекинувач.
Водата е идеална суровина за страв
Вода пиеме секој ден. Ја даваме на децата. Со неа готвиме. Таа е толку обична што речиси не размислуваме за неа – сè додека некој не ни каже дека можеби е опасна.
Во тој момент политичката психологија се менува. За буџетски дефицит може да се расправа со табели. За загадена вода не се чека политичка дебата. Родителот купува флаширана вода.
Затоа здравствените дезинформации се особено опасни. Тие не напаѓаат мислење, туку инстинкт. Стравот стигнува пред лабораторијата, а демантот речиси секогаш патува побавно од алармантната порака. Се поставува токму оваа врска меѓу гостиварскиот случај, ниската доверба и лесното ширење гласини. Кога институциите еднаш ќе ја потрошат својата веродостојност, фактите мора да трчаат по дезинформацијата наместо да ја пресретнат.
Јазикот не ја опишува само паниката – може и да ја произведе
Тука се гледа колку политичкиот речник е важен. Постои разлика меѓу „бараме итна проверка на ризикот“ и „тлее катастрофа“. Постои разлика меѓу „институциите мора да ги објават резултатите“ и „институциите повторно кријат“.
Првата формула бара одговорност. Втората однапред ја пишува пресудата.
Во паноптикумскиот pillar „Јазик, мисла и манипулација“ ова е една од основните линии: зборовите не се невини садови во кои само ја ставаме стварноста. Тие ја рамкираат. Одредуваат што читателот прво ќе почувствува, каде ќе го бара виновникот и кои факти однапред ќе ги прими со сомнеж.
Политичарот што го знае тоа не мора да лаже во класична смисла. Понекогаш е доволно правилно да го распореди стравот.
Обвинението против опозицијата исто така мора да помине тест на доказите
Токму затоа власта не смее да ја направи истата грешка од спротивната страна. Градоначалникот Орце Ѓорѓиевски јавно ја обвини опозицијата за оркестрирано ширење паника. „Водовод и канализација“ доставил во полицијата податоци за две лица, додека МВР соопшти дека Секторот за компјутерски криминал утврдува повеќе профили и повикува лица на разговор. Документацијата доставена од претпријатието се однесува на две лица, но до овој момент нема официјално објавен доказ дека постоел опозициски центар кој ја создал и координирал дезинформацијата. МВР сè уште ја води постапката, а последните информации објавени на 13 август велат дека допрва треба да се утврди кој стоел зад првичните пораки.
Оваа разлика е суштинска. Не може да се брани институционалната доверба со недокажано колективно обвинение. Ако бараме граѓанинот да му верува на доказот, тогаш доказ мора да има и кога обвинуваме политички противник.
Затоа тезата не треба да биде дека „опозицијата ја измислила бактеријата“. Тоа засега не е докажано. Многу посериозна е тезата дека дел од опозиционерската политика ја користи веќе постојната недоверба како поволна средина: секој пропуст на власта го претвора во аргумент дека целиот систем е недостоен за доверба, а секоја криза во можност сомнежот да се прошири уште малку.
Опозицијата што сака утре да владее не смее денес да ја урне државата
Недовербата кон една влада може да биде демократски здрава. Недовербата кон секоја лабораторија, лекар, инспектор, полицаец, суд, јавно претпријатие и институционален извештај е нешто сосема друго. Тоа е состојба во која државата останува без способност убедливо да комуницира дури и тогаш кога ја кажува вистината.
Опозицијата може краткорочно да заработи од таква средина. Власта губи кредибилитет, граѓаните се лутат, секоја гласина изгледа како уште една потврда дека „нешто се крие“.
Но еден ден таа опозиција може да стане власт. И тогаш ќе открие дека наследила институции на кои никој не им верува – делумно и затоа што самата со години објаснувала дека не треба да им се верува.
Чистата вода не ја мие валканата политика
Според објавените лабораториски резултати и соопштенијата на надлежните институции, скопската вода е безбедна за пиење и не е потврдено присуство на ешерихија коли во градскиот водовод. Истовремено, МВР продолжува да утврдува кој ги пласирал и ширел непоткрепените информации.
Но лабораторијата може да испита вода. Не може да ја измери довербата.
Неа ја создаваат години доследност, брзи и јасни реакции, институции што признаваат кога згрешиле и политика што знае дека противникот треба да се победува со аргументи, а не со рушење на самата можност граѓанинот некому да му верува.
Најопасниот исход од оваа епизода не би бил некоја партија да изгуби неколку проценти поддршка. Најопасно би било уште еден дел од јавноста да заклучи дека нема смисла да проверува ништо, затоа што „сите лажат“.
Тогаш следниот пат можеби навистина ќе има опасност. А институциите ќе ја кажуваат вистината. Прашањето е кој ќе им поверува.
