Европска порака што звучи охрабрувачки, но не ја брише блокадата
Македонија повторно доби реченица што во нормални политички околности би звучела како силна европска вест: по Црна Гора и Албанија, земјата би можела да биде следната членка на Европската Унија. Тоа не го кажа домашен политичар пред партиска публика, туку Томас Вајц, известувачот на Европскиот парламент за Македонија, во дебатата за европската иднина на Западен Балкан во Стразбур.
На хартија ова е важна порака. Во политичката реалност таа е и тест: дали ЕУ конечно ќе знае да го награди напредокот таму каде што го препознава или повторно ќе дозволи европскиот процес да се претвори во бесконечна билатерална проверка на идентитет, историја и политичка издржливост.
Според официјалната постапка во Европскиот парламент, извештајот за Македонија е дел од годишната европска оценка за напредокот на земјата, а пленарното гласање е закажано за денеска. Во самата дебата Вајц побара напредокот да не остане само забележан, туку и политички награден.
Што всушност кажа Вајц
Клучната линија во настапот на Вајц беше дека регионот не смее да ја изгуби мотивацијата. Тој говореше за реформите, за потребата од делумна интеграција во европскиот пазар, за роаминг-просторот и за конкретни придобивки што би покажале дека европскиот пат не е само дипломатска формула, туку процес со видлив резултат за граѓаните.
Тоа е важно затоа што Македонија одамна не страда од недостиг на европски декларации. Напротив, страда од вишок ветувања кои премногу често се топат пред следната политичка блокада. Затоа Вајцовата порака има тежина само ако се чита заедно со прашањето што ЕУ сè уште не го решила: како да остане заедница на критериуми, а да не стане заложник на национални вета и историски уцени.
Паноптикум веќе пишуваше дека новата динамика на проширувањето ја отвора вратата за Украина, Молдавија, Црна Гора и Албанија, но Македонија останува во специфична позиција: земја со долг кандидатски стаж, со реално европско досие, но и со процес постојано прекинуван од билатерални условувања. Истата дилема беше присутна и во анализата за новата европска формула и македонскиот идентитет: европеизацијата не смее да се претвори во маска за понижување, но ни достоинството не смее да биде алиби за домашна реформска мрзеливост.
Бугарскиот отпор и старата битка за јазикот на извештајот
Во Стразбур охрабрувачкиот дел од дебатата веднаш беше пресретнат од старата нервна точка – односите со Бугарија. Дел од бугарските европратеници реагираа остро, отворајќи ги прашањата за уставните измени, правата на Бугарите во Македонија, историската комисија и протоколите што Софија ги смета за составен дел од европскиот пакет.
Најчувствителен дел е амандманската битка околу формулациите поврзани со Вториот протокол, Заедничката историска комисија и историските споменици. Според медиумските извештаи, Вајц настојува да го помести текстот од тесна билатерална логика кон поширок европски јазик, во кој напредокот на Македонија би се оценувал според Копенхашките критериуми, реформите и добрососедските односи, без извештајот да стане инструмент за диктирање историски заклучоци.
Токму тука се гледа суштината на спорот. Не е прашањето дали Македонија треба да гради добрососедски односи – треба. Не е прашањето дали малцинските права треба да се почитуваат – мора. Прашањето е дали европскиот пат треба да зависи од тоа кој ќе ја напише „правилната“ верзија на историјата и дали Европскиот парламент треба да биде форум за проширување или арбитер на балкански мемории.
Македонија меѓу заслугите и заморот
Пораката дека Македонија може да биде следна членка по Црна Гора и Албанија не е мала работа. Таа ја враќа земјата во разговорот за проширувањето како можен субјект, а не само како проблем. Во исто време, не треба да се чита како гаранција. Европската Унија не функционира со охрабрувачки реченици, туку со одлуки, мнозинства, компромиси и, за жал, со блокади.
Македонија мора да го задржи реформскиот аргумент. Владеење на правото, функционални институции, борба против корупцијата, професионална администрација и економска предвидливост не се подарок за Брисел, туку услов за нормална држава. Но ЕУ мора да го задржи европскиот аргумент: ако земјата напредува, напредокот треба да произведе политичка последица. Инаку, проширувањето станува ритуал во кој кандидатите слушаат пофалби, а потоа се враќаат во чекалницата.
Практичните чекори, како постепена интеграција во единствениот пазар и можноста за намалување или укинување на роаминг-трошоците се важни затоа што европската идеја ја спуштаат од говорниците до секојдневието. За тоа Паноптикум пишуваше и во текстот за роамингот меѓу Македонија, ЕУ и Западен Балкан. Но тие придобивки не смеат да станат замена за членството. Тие можат да бидат мост, не крајна станица.
Европа мора да избере: критериуми или вечни исклучоци
Вајц отвори прозорец што Македонија не смее да го потцени. Во време кога проширувањето повторно се враќа како геополитичка потреба, земјата може да ја искористи својата позиција само ако настапи трезвено: со реформи дома, со јасни црвени линии за идентитетските прашања и со дипломатска способност да ги одвои европските критериуми од билатералните стапици.
Но и ЕУ ќе мора да покаже дали навистина ја научила лекцијата од Западен Балкан. Ако процесот остане отворен за секое ново национално условување, тогаш Унијата нема проблем само со Македонија – има проблем со сопствениот кредибилитет. Ако, пак, успее да го врати тежиштето врз реформите, демократијата и владеењето на правото, тогаш реченицата на Вајц може да биде повеќе од добра дипломатска формула.
Македонија не треба да бара подароци. Треба да бара фер правило. А фер правилото е едноставно: она што се бара од кандидатот да биде европско, не смее да се претвори во балканска уцена.
