Управата за хидрометеоролошки работи најави период на сончево и многу топло време што ќе трае до крајот на следната седмица. Од среда, 5. август, температурите локално ќе надминуваат 40 Целзиусови степени. Тоа веќе не е обична летна непријатност што се решава со ладен пијалак и неколку часа под клима-уред. Кога жештината трае со денови, а ноќта не носи вистинско разладување, телото влегува во состојба на постојан напор.
Најголемата опасност не е секогаш во моментот кога човек чувствува дека му е премногу топло. Проблемот почнува порано – со губење течности, забрзана работа на срцето, пад на концентрацијата, нарушен сон и постепено исцрпување. Затоа заштитата од топлотен бран не се сведува на советот „пијте повеќе вода“. Потребни се поинаков дневен ритам, навремено разладување, внимание кон терапијата и подготвеност да се препознаат знаците дека организмот веќе не се справува.
Телото не може бесконечно да ја исфрла топлината
Човечкиот организам се разладува преку потењето и ширењето на крвните садови во кожата. Кога воздухот се приближува до телесната температура, а особено кога влажноста е висока, потта потешко испарува. Телото продолжува да произведува топлина, но сè потешко ја ослободува.
Во такви услови срцето мора поинтензивно да ја движи крвта кон површината на телото, бубрезите се соочуваат со намалена количина течности, а крвниот притисок може да се менува. Светската здравствена организација предупредува дека екстремната жештина може да предизвика топлинска исцрпеност и топлотен удар, но и да ги влоши срцевите, белодробните, бубрежните и дијабетичните состојби.
Ризикот дополнително се зголемува кога и ноќните температури остануваат високи. Сонот станува поплиток, организмот не успева да ја намали внатрешната температура, а следниот ден почнува без вистинско закрепнување. Токму натрупувањето на топлината во повеќе последователни денови го претвора топлотниот бран во јавноздравствен настан.
Жештината не ги погодува сите на ист начин
Постарите лица често имаат послабо чувство за жед и побавно се приспособуваат на температурните промени. Кај бебињата и малите деца механизмите за регулирање на телесната температура сè уште не се целосно развиени. Бремените жени, лицата со прекумерна телесна тежина и луѓето што живеат сами или во прегреани домови исто така имаат зголемен ризик.
Посебно внимателни треба да бидат лицата со кардиоваскуларни, белодробни, бубрежни, невролошки и ментални заболувања, како и пациентите со дијабетес. Одредени лекови можат да влијаат врз потењето, мокрењето, крвниот притисок или способноста на телото да се разлади. Паноптикум веќе пишуваше за тоа како жештината може да ја усложни редовната терапија.
Хронично болните не треба самостојно да ги прекинуваат лековите, да ги менуваат дозите или нагло да го зголемуваат внесот на вода и минерали. Лицата на кои лекар им препорачал ограничување на течностите поради срцево или бубрежно заболување треба да добијат индивидуален совет, наместо да следат општи интернет-препораки.
Жедта пристигнува откако телото веќе почнало да губи
Една од најважните пораки во актуелните предупредувања е содржана во едноставната реченица: не чекајте да ожедните. Жедта не е секогаш првиот сигнал за дехидратација, особено кај постарите лица, децата и луѓето што се целосно внесени во работа или патување.
Водата треба да се пие редовно во текот на денот, во помали количини, а не одеднаш кога веќе се појавиле сува уста, главоболка или слабост. Алкохолот треба да се избегнува, а со кофеинот да не се претерува. Вообичаеното потење најчесто не бара спектакуларни додатоци, суплементи и големи количества сол. При долготрајна физичка работа, силно потење, грчеви или губење течности може да бидат потребни и електролити, но изборот треба да биде разумен, особено кај хронично болните.
Подетално за разликата меѓу вода, минерали и електролити може да се прочита во текстот „Во лето не е доволно само да пиете вода“. Основното правило сепак останува едноставно: вода во текот на целиот ден, лесна храна и навремена пауза пред исцрпеноста да стане симптом.
Домот може да биде засолниште, но и топлинска стапица
Во текот на денот прозорците и ролетните треба да бидат затворени кога надворешниот воздух е потопол од внатрешниот. Проветрувањето има смисла навечер и рано наутро, кога температурата ќе се намали. Електричните уреди што непотребно создаваат топлина треба да се исклучат, а готвењето во најтоплиот дел од денот да се сведе на минимум.
Клима-уредот е важна здравствена заштита, не луксуз, кога температурите стануваат екстремни. СЗО како практична поставка наведува температура од околу 27 степени, со внимателна употреба на вентилатор. Самостоен вентилатор не е доволна заштита при екстремна температура, а над 40 степени може дополнително да дува врел воздух кон телото.
Кој нема климатизиран дом треба, доколку е возможно, барем неколку часа да помине во разладен јавен простор, кај роднини или пријатели. Во македонските градови, каде бетонските фасади, покривите, асфалтот и јавниот превоз ја задржуваат топлината, советот „останете дома“ нема иста вредност за човек во свеж стан и за човек во поткровје што цел ден се загрева.
Кога исцрпеноста станува итна состојба
Главоболка, интензивно потење, слабост, вртоглавица, гадење, вознемиреност, забрзан пулс и мускулни грчеви можат да укажуваат на топлинска исцрпеност. Лицето треба веднаш да ја прекине активноста, да се премести во сенка или разладена просторија, да ја олабави облеката и постепено да внесува вода, доколку е целосно свесно и може нормално да голта.
Конфузија, дезориентација, губење свест, грчеви, отежнато дишење, екстремно жешка кожа или престанок на потењето се предупредувачки знаци за можен топлотен удар. Тоа е медицинска итност. Според препораките на Институтот за јавно здравје, треба веднаш да се повика 194 или 112, лицето да се префрли на постудено место и да почне надворешно разладување.
Додека се чека медицинска помош, може да се отстрани вишокот облека, кожата да се прска со вода и да се постават студени облоги на вратот, пазувите и слабините. На лице без свест не му се дава вода, храна или лекови. Треба да се постави во странична положба и постојано да се следи неговото дишење.
Работата на отворено бара поинакви правила
Градежните работници, земјоделците, доставувачите, сообраќајните работници, продавачите на отворено и сите што работат под директно сонце не можат да се заштитат само со лична дисциплина. Работодавачите мора да обезбедат вода, сенка, почести паузи, ротација на задачите и намалување на најтешката физичка работа во периодот од 11 до 17 часот.
Топлинскиот стрес ја намалува концентрацијата и ја зголемува можноста за грешка, пад, повреда и сообраќајна несреќа. Затоа работното време не смее да се организира како временската прогноза да е приватен проблем на работникот. Пошироката анализа за ова прашање е обработена во текстот „Кога жештината влегува во работното време“.
Заштитата понекогаш почнува со еден телефонски повик
Во долг топлотен бран вреди секој ден да се провери како се чувствуваат постар роднина, сосед што живее сам или човек со хронична болест. Дехидрираноста, дезориентацијата и слабоста не секогаш ќе бидат навреме препознаени од лицето што ги доживува. Еден повик или кратка посета може да спречи состојбата да стане итна.
Жештината е личен ризик, но и тест за работните места, здравствените служби, домовите, јавниот превоз и градовите. Вода, сенка и клима-уред се првата линија на одбраната. Вистинската заштита почнува тогаш кога престануваме да ја третираме екстремната температура како нормална летна сценографија и почнуваме да ја читаме како предупредување што бара организација, грижа и навремена реакција.
