Македонските граѓани веќе се соочуваат со дигитализиран граничен режим при патувањето во Шенген-зоната, но сè уште не треба да поднесуваат барање ниту да плаќаат за ETIAS. Двата европски система често се претставуваат како една промена, иако имаат различна функција: EES го регистрира патникот на границата, а ETIAS ќе биде електронско одобрение што ќе се обезбедува пред патувањето.
Најважната корекција на дел од медиумските најави е временска: ETIAS сè уште не е активен, а Европската унија во моментов не наведува конечен датум за неговото пуштање во употреба. Затоа македонските граѓани не треба да се пријавуваат преку веб-страници што веќе нудат „ETIAS-дозволи“.
Од печат во пасошот до дигитално досие
Европската унија постепено го заменува традиционалното печатење на пасошите со автоматизирана проверка на надворешните граници. Entry/Exit System, односно EES, почна да се воведува на 12. октомври 2025. година, а според Европската комисија стана целосно оперативен на 10. април 2026. година.
Системот ги евидентира влегувањето, излегувањето и евентуалното одбивање влез на државјаните на трети земји кои доаѓаат на краток престој. Покрај податоците од патната исправа, се регистрираат фотографија на лицето и отпечатоци од прстите.
EES се однесува и на македонските државјани кои патуваат без виза. Тој не е дозвола што треба да се набави однапред. Постапката се спроведува на граничниот премин, а првата регистрација може да трае подолго поради земањето биометриски податоци.
ETIAS не е виза, но ќе биде услов за патување
European Travel Information and Authorisation System, познат како ETIAS, ќе биде задолжително електронско одобрение за патници од држави што имаат безвизен режим со ЕУ, меѓу кои е и Северна Македонија.
ETIAS не ја укинува безвизната слобода и формално не претставува виза. Сепак, по неговото активирање, патникот ќе мора да добие одобрение пред да се упати кон земјите што го применуваат системот.
Одобрениот ETIAS нема да гарантира автоматски влез. Конечната одлука и натаму ќе ја носи граничниот службеник, кој може да побара доказ за целта на патувањето, сместувањето, финансиските средства и планираното враќање.
Кога почнува ETIAS?
Во претходните најави се споменуваше последниот квартал од 2026. година. Меѓутоа, официјалната европска страница веќе не наведува определен датум и нагласува дека системот сè уште не е во функција.
До официјалното активирање:
- не може да се поднесе официјална ETIAS-апликација;
- не треба никому да се плаќа надоместок;
- македонските граѓани патуваат според постојниот безвизен режим;
- на границата се применуваат проверките преку EES.
Колку ќе чини ETIAS?
Според актуелните официјални информации, ETIAS ќе чини 20 евра. Лицата помлади од 18 и постари од 70 години ќе бидат ослободени од плаќањето, но и тие ќе треба да имаат одобрение.
Одобрението вообичаено ќе важи 3 години или до истекот на пасошот – зависно од тоа што ќе настапи прво. По добивањето нов пасош ќе треба да се поднесе ново барање.
Кои податоци ќе се внесуваат?
Апликацијата ќе бара име и презиме, датум и место на раѓање, државјанство, домашна адреса, електронска пошта, телефонски број, имињата на родителите, податоци од пасошот, образование или занимање и земјата на првиот планиран престој.
Ќе има и прашања за определени кривични пресуди, престој во воени или конфликтни подрачја и претходни решенија за враќање или протерување.
Во самата ETIAS-апликација нема да се земаат отпечатоци од прсти и нема да се бараат здравствени податоци. Биометриската регистрација е дел од EES и се врши на границата.
Едноставен формулар, но не и формалност
Најголем дел од апликациите треба да бидат обработени автоматски за неколку минути. Ако проверката покаже совпаѓање или сомнителност, може да бидат побарани дополнителни документи или интервју.
Барањето може да биде одбиено поради неточни или прикриени податоци, неважечка патна исправа, утврден безбедносен или миграциски ризик, недоставување дополнителни информации или сомневање во веродостојноста на документите.
EES и ETIAS не се ист систем
| Систем | Кога се применува | Што прави | Трошок |
|---|---|---|---|
| EES | На границата | Ги регистрира влезот, излезот и биометриските податоци | Без посебен надоместок |
| ETIAS | Пред патувањето | Го проверува патникот и издава електронско одобрение | 20 евра, со ослободувања |
Што останува непроменето?
Ниту EES ниту ETIAS не го продолжуваат дозволениот престој. И натаму важи правилото од најмногу 90 дена во период од 180 дена за туристички, деловни и други краткотрајни посети.
ETIAS нема да дава право на вработување, долгорочно студирање или престој подолг од 90 дена. За тие намени ќе бидат потребни национална виза или соодветна дозвола.
Опасност од лажни посредници
Граѓаните треба да користат само страници на официјалниот домен europa.eu. ETIAS сè уште не прима апликации и никој во моментов не може легитимно да обезбеди такво одобрение.
Не треба да се испраќаат копии од пасош, лични податоци или информации од платежни картички на страници што нудат „предвремена регистрација“.
Европската граница станува процес, а не само место
EES и ETIAS ја менуваат природата на граничната контрола. Границата повеќе не е само кабина во која службеник го отвора пасошот, туку дигитална мрежа што го проверува патникот пред заминувањето и го евидентира неговиот престој до излегувањето.
Во овој момент најважната практична информација е едноставна: EES веќе се применува, а ETIAS сè уште не е активен. Кога ќе почне, македонските патници ќе треба да се пријавуваат однапред и, доколку не припаѓаат во ослободените категории, да платат 20 евра.
