Десетици илјади граѓани се собраа во центарот на Загреб на протестот „Hodaj za Liku, hodaj za Hrvatsku“, барајќи итно решавање на случајот со десетиците илјади тони незаконски одложен отпад во Госпиќ. Организаторите од граѓанската иницијатива „Gospić je naš dom“ побараа јасен план за санација, конкретни рокови, долгорочен надзор на животната средина и утврдување политичка и кривична одговорност.
Протестната поворка тргна од плоштадот „Крал Томислав“ кон плоштадот „Бан Јосип Јелачиќ“, каде што се одржа главниот собир. Според Хрватската радиотелевизија, организаторите уште пред собирот нагласија дека официјалната програма нема да биде партиска трибина и дека на неа ќе зборуваат претставници на граѓански и еколошки иницијативи.
Од локален проблем до национално прашање
Во средиштето на протестот е случајот со отпадот на подрачјето на Госпиќ, особено во зоната на поранешниот индустриски комплекс PPK Velebit. Според меѓународните агенции, на подрачјето се наоѓаат приближно 34.000 до 37.000 тони отпад, а организаторите посебно предупредуваат на околу 33.000 тони закопан отпад. Дел од материјалот бил увезуван од други европски земји, додека во случајот се споменуваат пластичен, индустриски, електронски и медицински отпад.
Случајот не е само еколошки спор. УСКОК уште во февруари 2025. година отвори истрага против повеќе физички и правни лица поради сомневања за организирано незаконско постапување со отпад, фалсификување документација и други кривични дела. Во соопштението се наведува сомневање дека отпад бил увезуван и набавуван од Словенија, Италија и од домашни добавувачи, а потоа незаконски истоваруван, закопуван или оставан на несоодветни површини.
Новиот бран незадоволство се засили откако УСКОК на 6. август годинава, поради големиот јавен интерес, овозможи увид во експертскиот наод за состојбата на локацијата во Госпиќ, изработен од Геотехничкиот факултет на Универзитетот во Загреб. Објавувањето на експертскиот материјал дополнително го отвори прашањето што точно се наоѓа во почвата и какви долгорочни последици може да има незаконското одлагање.
Седум барања и рок од три месеци за закопаниот отпад
Барањата на иницијативата „Gospić je naš dom“ се конкретни. Владата треба во рок од 20 дена да претстави целосна програма за санација со обврзувачки рокови, а околу 33.000 тони закопан опасен отпад, според барањето на организаторите, треба безбедно да бидат отстранети во рок од три месеци. Се бара и вклучување на Ракитовац во Планот за управување со отпад, како и долгорочен мониторинг со независни експерти и независна процена на ризикот.
Протестот оди и подалеку од Госпиќ. Организаторите бараат сите познати еколошки „црни точки“ во Хрватска да добијат јасни планови, рокови и финансиски рамки, да се зајакнат механизмите за колективна заштита во законодавството и веднаш да се воведе привремена забрана за увоз на отпад. Токму тука локалната приказна од Лика станува пошироко прашање: кој го контролира движењето на отпадот, кој ја плаќа санацијата и кој одговара кога системот ќе дозволи опасноста да биде закопана заедно со доказите за неа.
Владата тврди дека санацијата е почната, граѓаните бараат побрзо темпо
Хрватската Влада од своја страна тврди дека постапката за санација веќе е во тек. Министерството за заштита на животната средина и зелена транзиција на 25. август соопшти дека се пристигнати понуди за првите две фази – отстранување околу 4.500 тони расфрлан отпад со опасни својства и околу 650 тони отпад сместен во големи вреќи. Министерството најави почеток на работите по завршувањето на законските процедури, како и подготовка на модел за конечно отстранување на закопаниот отпад.
Премиерот Андреј Пленковиќ на 2. септември беше во Госпиќ на состанок со претставници на надлежните институции, локалната власт и граѓанските иницијативи. Владата тогаш соопшти дека санацијата ќе се забрза, а повикувајќи се на досегашните мерења на Хрватскиот завод за јавно здравство, наведе дека водата од јавниот водовод е исправна. Тоа е важна разлика во јавните пораки: граѓаните и еколошките организации предупредуваат на ризици и бараат независен долгорочен мониторинг, додека институциите уверуваат дека досегашните анализи не покажуваат причина за загриженост за водата од јавниот систем.
Северина и јавните личности ја засилија видливоста на протестот
Меѓу учесниците беше и Северина Вучковиќ, која претходно јавно го поддржа протестот. Во изјава за медиумите таа сопственото искуство со институциите го поврза со чувството на граѓаните дека одговорноста премногу често се губи низ системот. Северина порача дека нејзината поддршка не е насочена само кон власта и дека очекува и опозицијата да понуди конкретни законски решенија за увозот и управувањето со отпадот.
На протестот присуствуваше и актерот Раде Шербеџија, а поддршка дадоа бројни јавни личности, здруженија и граѓански иницијативи. Масовноста на собирот ја помести приказната за Госпиќ надвор од рамките на една локална депонија: прашањето стана тест за довербата во институциите, контролата врз опасниот отпад и способноста на државата навреме да реагира кога е загрозена животната средина.
Затоа главната порака од Загреб не е само дека отпадот треба да се отстрани. Граѓаните бараат да знаат кога ќе биде отстранет, кој ќе го надгледува процесот и кој ќе одговара за тоа што десетици илјади тони воопшто завршиле таму. Санацијата може да ја расчисти локацијата, но довербата ќе зависи од одговорите на тие прашања.
