Скопје деновиве беше домаќин на уште еден регионален форум, место од кое повторно се слушна старото, но сè понеудобно прашање: колку долго Европската Унија може да го нарекува Западен Балкан „европска иднина“, ако таа иднина постојано се одложува?

На 11. Форум на Стратегијата на ЕУ за Јадранско-јонскиот регион – EUSAIR, што се одржува од вчера до утре во Скопје, пораката е јасна: проширувањето не смее да остане бирократска фраза, туку мора повторно да стане политичка одлука со рок, правец и видливи резултати. Официјалната страница на EUSAIR форумот го постави настанот под мотото „Accelerating EUSAIR: From Commitment to Impact“, со фокус на проширувањето, младите, демографските предизвици и регионалната интеграција.

Скопската декларација како порака, не како протокол

Во Скопје беше усвоена Скопската декларација, документ што ја потврдува улогата на Јадранско-јонската иницијатива и EUSAIR како рамки за регионална соработка, стабилност и европско поврзување. Во неа проширувањето на ЕУ е означено како витална геостратешка инвестиција во мирот, стабилноста и просперитетот, со нагласување дека пристапниот процес мора да биде кредибилен, предвидлив и заснован на заслуги.

Тука е суштината. Земјите од регионот одамна слушаат дека „припаѓаат во Европа“. Но граѓаните не живеат од декларативна припадност. Тие живеат од институции, плати, патишта, енергетска сигурност, правна предвидливост и чувство дека политичката иднина не е постојано одложена соба во која никој не ја отвора вратата.

Главна политичка поента: десет земји од јадранско-јонскиот регион, меѓу нив и Македонија, побараа проширувањето да остане стратешки приоритет и геостратешка инвестиција во стабилноста на регионот и Европа.

Кастеланета: предолгото чекање има цена

Генералниот секретар на Јадранско-јонската иницијатива, амбасадорот Џовани Кастеланета, ја кажа можеби најдиректната реченица на форумот: Западен Балкан не може да биде оставен настрана од европската интеграција. Негов став е дека регионот чека уште од Солунскиот самит во 2003. година и дека одложувањата ја намалуваат довербата во процесот, создаваат фрустрација и отвораат простор за други влијанија што не се секогаш на линија со европскиот проект.

Ова не е дипломатска драматизација, туку реална политичка дијагноза. Кога еден регион предолго е третиран како чекалница, таму неизбежно влегуваат други актери, други агенди и други ветувања. Европа не го губи Балканот преку една одлука, туку преку години недоволна јасност, двоумење и премногу услови што понекогаш изгледаат повеќе политички отколку реформски.

Ако Западен Балкан биде изоставен од интеграцијата, ризикот од надворешни влијанија станува посилен. Тоа е реченица што Брисел одамна ја знае, но прашањето е дали е подготвен да ја претвори во политика.

Процесот мора да стане поедноставен, не попразен

Кастеланета повика на поголема јасност, решителност, забрзување и поедноставување на преговорите. Тоа не значи укинување на реформите. Напротив. Поедноставен процес не значи полесен влез без критериуми, туку пристапен пат во кој државите знаат што се бара, кога се мери, кој одлучува и што следува кога условот е исполнет.

Европската Унија има право да бара реформи. Но и регионот има право да бара предвидливост. Ако заслугите не произведуваат политички напредок, тогаш мерит-системот се претвора во декор. А декорот, колку и да е европски обоен, не гради доверба.

Во таа насока, Планот за раст за Западен Балкан, усвоен од Европската комисија во 2023. година, треба да овозможи постепено приближување до единствениот пазар на ЕУ, регионална економска соработка, подлабоки реформи и зголемено претпристапно финансирање. Тоа е важна рамка, но таа не може да биде замена за членство; може да биде само мост ако од другата страна навистина има брег.

Муцунски: кога регионот дејствува заедно, може да испорача резултати

Македонија со форумот го заокружи едногодишното претседателство со AII/EUSAIR за периодот 2025-2026 година. Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски истакна дека претседателството било насочено кон континуитет, одговорност и резултати, со акцент на европската перспектива, транспортната, енергетската и дигиталната поврзаност, како и на улогата на младите, граѓанското општество и академската заедница.

Ова е важен дел од приказната затоа што регионалната соработка не е само убав дипломатски јазик. Таа е тест дали Балканот може да настапи како простор на заеднички интереси, а не како збир на меѓусебни блокади. Ако земјите можат да договорат поврзување, енергетика, дигитални коридори, младински политики и економска мобилност, тогаш и европската интеграција добива попрактично лице.

Но тука лежи и горчливата поента: регионот може да испорачува повеќе само ако ЕУ испорачува јасна перспектива. Едното без другото создава политички замор.

Регионалната соработка не е замена за членство

EUSAIR има значајна вредност затоа што ги поврзува земјите членки на ЕУ и земјите кандидатки во ист простор на практична соработка. Во извештајот на European Western Balkans се наведува дека стратегијата опфаќа десет земји – четири членки на ЕУ и шест земји што не се членки, а форумот во Скопје го нагласил токму мостот кон постепена европска интеграција.

Сепак, постепената интеграција има смисла само ако не стане трајна замена за членството. Балканот веќе премногу добро ја знае логиката на „уште малку“. Уште малку реформи, уште малку трпение, уште малку политичка зрелост, уште малку регионална стабилност. Проблемот е што ова „уште малку“ трае повеќе од две децении.

Затоа Скопската декларација треба да се чита како предупредување, не како церемонијален документ. Европа не може да бара од регионот да ја зачува европската ориентација ако самата не ја зачува веродостојноста на сопственото ветување.

Европа треба да избере: геополитика или бескрајна процедура

Проширувањето веќе не е техничко досие во некоја бриселска фиока. Тоа е прашање на безбедност, економија, влијание и доверба. Ако ЕУ го гледа Западен Балкан како геостратешки простор, тогаш мора да престане да го третира како административна периферија.

Македонија, како и регионот, има што да реформира. Тоа не треба да се прикрива. Но и ЕУ има што да поправи во сопствениот пристап. Не може политичкиот збор „проширување“ постојано да се користи како знак на надеж, а процедурата да произведува застој. Во таа празнина се губи довербата, а кога довербата ќе се изгуби, потешко се враќа од кој било фонд, декларација или самит.

Пораката од Скопје затоа е едноставна и тешка: Западен Балкан не бара подарок, туку предвидлив пат. Не бара укинување на правилата, туку правила што важат. Не бара Европа да го прими без реформи, туку Европа да покаже дека реформите водат некаде.