Приватна инвестиција, јавна порака

Отворањето на Домот за стари лица „ПУСЗ Оаза by Adora“ во Општина Илинден денеска беше претставено како пример за приватна инвестиција која директно влегува во чувствителна општествена зона: грижата за старите лица. Премиерот Христијан Мицкоски, присуствувајќи на настанот, ја искористи приликата да ја повтори економската теза на Владата – дека државата треба да го поддржува приватниот сектор, особено кога тој создава услуга, работни места и додадена вредност за заедницата.

„Колку е поуспешен бизнисот, толку е посилна државата“, е пораката од неговото обраќање во Илинден. Во таа реченица има јасна политичка логика: Владата сака да се позиционира како партнер на претприемачите, а не како администрација што само регулира, одложува и чека. Мицкоски ја поздрави храброста на инвеститорот, оценувајќи дека ваквите проекти значат и нови работни места и плати.

Стареењето веќе не е статистика, туку инфраструктурно прашање

Овој тип инвестиции не треба да се чита само низ лентата за свечено отворање. Македонија старее, семејствата се менуваат, иселувањето ја празни домашната грижа, а потребата од современи установи за стари лица станува реална, секојдневна и сè потешко одложлива. На Panoptikum веќе пишувавме дека Македонија старее во бројки што не можат да се игнорираат, па затоа секој ваков објект има пошироко значење од една локална инвестиција.

Прашањето е дали државата има стратегија за стареењето или ќе го препушти проблемот само на приватната иницијатива. Приватниот капитал може да отвори дом, да понуди услуга и да создаде стандард. Државата, пак, мора да обезбеди правила, надзор, достапност, квалитет и човечка грижа што нема да зависи само од платежната моќ на семејствата. Тука економијата станува социјална политика, а социјалната политика – тест за зрелоста на институциите.

Пи-ар или политика што се мери со резултати?

Настанот во Илинден доби и критичка медиумска рамка. Домот бил пуштен во употреба една недела порано, кога во дел од него веќе се вселиле првите станари, па денешниот настан се претставува како „реприза“ за политичка видливост. Тоа отвора легитимно прашање што често се јавува во македонската јавност: каде завршува промоцијата на инвестиција, а каде почнува политичкиот театар?

Владите имаат право да промовираат проекти што носат развој. Јавноста има право да праша дали промоцијата е придружена со суштина: колку луѓе ќе бидат згрижени, колку работници ќе бидат вработени, каков е стандардот на услугата, кој ќе врши контрола и дали моделот ќе биде достапен надвор од семејствата со повисоки приходи.

Од Илинден до Коридорот 10

Мицкоски денеска не зборуваше само за домот во Илинден. На новинарски прашања ја отвори и темата за брзата пруга на Коридорот 10, проект кој Владата го врзува со Договорот за стратешко партнерство со Обединетото Кралство. Тој најави дека клучните студии треба да бидат завршени најдоцна до јули, по што проектот би влегол во собраниска процедура, а првите активности на терен би можеле да почнат наесен. Ги отфрли тврдењата за мигранти поврзани со договорот со Обединетото Кралство, порачувајќи дека „нема мигранти, но ќе има брза пруга“. Политички, ова е обид да се затвори една полемика и да се префрли вниманието кон инфраструктурата. Развојно, вистинскиот тест допрва доаѓа: физибилити студии, еколошки оценки, финансиски услови, законска постапка, изведба и рокови.

На Panoptikum веќе пишувавме дека инфраструктурата е една од клучните точки на економската агенда на Мицкоски. Брзата пруга, ако навистина влезе во реализација, не е само транспортен проект. Таа е прашање за трговијата, индустријата, регионалното поврзување и способноста на државата да испорача голем проект без да го претвори во уште една бескрајна најава.

Фабрики, плати и новата формула за инвеститорите

Во изјавите од Илинден се надоврза и темата од посетата на Турција. Мицкоски порача дека Македонија повеќе не треба да се нуди како земја на евтина работна сила, туку како земја со квалификувани луѓе, знаење и потенцијал. Владата се бори за „фабрика повеќе“, извоз, раст на БДП и добро платени работни места.

Тоа е правилна реченица, но и тешка обврска. Македонија со години се продаваше како евтина, флексибилна и трпелива работна сила. Сега мора да докаже дека може да биде земја на продуктивност, вештини, стабилни правила и повисока додадена вредност. Тоа не се постигнува со една бизнис-средба, ниту со една лента на отворање. Се постигнува со образование, инфраструктура, енергија, администрација која не ја казнува иницијативата и пазар на труд што не го троши човекот како заменлив материјал. Во таа смисла корисен е и претходниот Panoptikum контекст за празните работни места и недостигот од кадар.

Дата-центрите како нова линија на судир

Паралелно со класичните инвестиции Владата ја турка и приказната за дата-центри и дигитална инфраструктура. По критиките за можната потрошувачка на струја, вода и ресурси, Мицкоски порача дека Владата нема да се повлече пред, како што рече, „малцинство кое шири хистерија“. Премиерот ќе поддржи такви проекти само ако се исполнети законските и техничките услови, а повеќе детали ќе бидат соопштени кога разговорите ќе влезат во поконкретна фаза.

Оваа тема заслужува посебна внимателност. Дата-центрите можат да бидат дел од дигиталната економија, вештачката интелигенција и новата технолошка инфраструктура. Но, тие бараат сериозна енергија, вода, локациско планирање и јавна транспарентност. Ако Владата сака јавна доверба, не е доволно критичарите да ги нарече „хистерични“. Треба да покаже бројки, локации, капацитети, еколошки стандарди, извор на енергија и реална корист за граѓаните.

Развојот не се мери со микрофон, туку со последици

Денешниот настап во Илинден ја собра речиси целата економска реторика на Владата: приватен сектор, нови услуги, фабрики, квалификувана работна сила, брза пруга, дата-центри, дигитална економија и отпор кон опозициските критики. Тоа е широк фронт. Прашањето е дали тој фронт ќе се претвори во политика која граѓаните ќе ја почувствуваат или ќе остане низа изјави што добро звучат во дневните вести.

Домот за стари лица во Илинден може да биде мала, конкретна слика за тоа што значи инвестиција што допира човечки живот. Брзата пруга може да биде голема инфраструктурна проверка на државниот капацитет. Дата-центрите можат да бидат влез во нова економија, ако се водат со јавни правила, а не со магла. Развојот не е збор за говорница. Тој е проверлив само таму каде што стар човек добива достоинствена грижа, работникот подобра плата, инвеститорот јасни правила, а граѓанинот чувство дека државата конечно знае што гради.