Уредничка теза: Прашањето за полагање на правосудниот испит на албански јазик не смее да се сведе на дневнополитичка пресметка меѓу ВЛЕН, ДУИ и Блерим Беџети. Зад партиските обвинувања стои поважно прашање: дали државата умее институционално да реши јазично и професионално право, без студентите да станат декор во туѓи политички пресметки.

Кога студентите ќе излезат на улица за право што се однесува на нивната професионална иднина, политиката треба прво да замолчи и да слушне. Но кај нас ретко се случува така. Прашањето за правосудниот испит на албански јазик повторно се претвори во партиски судир, во кој младите правници лесно стануваат аргумент во туѓа пресметка, а проблемот што треба да се реши се губи зад реториката на вина, патриотизам и задоцнета грижа.

Во последните реакции ВЛЕН го обвини поранешниот министер за правда Блерим Беџети дека во 1058-те дена додека бил на чело на Министерството за правда не направил ништо за правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик.

Што е суштината на спорот

Суштината не е тешко да се каже: дел од студентите и правниците Албанци бараат правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик. Тоа не е ситна административна желба, туку прашање што се врзува со пристапот до правната професија, со јазичната еднаквост и со довербата во институциите. Правосудниот испит е професионален праг. Кој го минува, влегува во просторот на судови, обвинителства, адвокатура, нотаријат, институции и правна практика.

Официјалната страница на Министерството за правда наведува дека правосудниот испит се полага во пет испитни сесии – февруарска, априлска, јунска, октомвриска и декемвриска, а барањето за полагање се поднесува до Министерството. Законот за правосудниот испит, пак, уредува услови и постапка за полагање, а испитот служи за проверка на стручната оспособеност на дипломираните правници за самостојна примена на прописите во практиката.

Токму затоа ова прашање мора да се разгледува сериозно. Не како етничка парола, не како партиска кампања, не како доказ кој повеќе се грижи за Албанците, туку како институционално прашање: дали државата има јасно, уставно и законски одржливо решение што ќе ги почитува и службениот статус на македонскиот јазик и правата што произлегуваат од Законот за употреба на јазиците.

Партиска реторика наместо институционален одговор

Во соопштението на ВЛЕН главниот удар е насочен кон Блерим Беџети. Коалицијата тврди дека тој им должи одговор на студентите, правниците и Албанците зошто додека бил министер за правда не го решил ова прашање. Во истиот настап се користи и поширок политички контекст, со обвинувања кон ДУИ за долгорочно занемарување на интересите на Албанците и за користење на темата за дневнополитички цели.

Ова е класична македонска политичка сцена: проблем што долго стоел нерешен наеднаш станува морален тест, но само кога ќе се смени распределбата на власта. Тогаш сите стануваат заштитници. Едни обвинуваат дека другите молчеле додека можеле да решат. Другите се обидуваат да го задржат симболичкиот монопол врз „каузата“. А младите луѓе, за кои наводно се води битката, остануваат меѓу институционалното чекање и партиското присвојување.

Тука треба да се каже јасно: ако Беџети како министер имал можност да го отвори и реши прашањето, јавноста има право да побара одговор. Но исто така, ако сегашната власт тврди дека има решение тоа решение не смее да остане само ветување, прес-конференција или партиска порака. Правата не се бранат со реторика. Се бранат со закон, процедура, буџет, превод, кадар, испитни комисии и институционална прецизност.

Јазично право без правна импровизација

Законот за употреба на јазиците утврдува дека македонскиот јазик и неговото кирилско писмо се службен јазик на целата територија на Македонија, а јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните, односно албанскиот јазик исто така е службен јазик согласно закон. Во член 9 се уредува употребата на јазиците во судски, управни, извршни, кривични, прекршочни и други постапки пред судови, обвинителства и институции.

Но правосудниот испит не е исто што и судска постапка. Тој е стручна проверка, со посебен закон, организација, материјали и комисии. Затоа не е доволно политички да се каже „може“ или „не може“. Потребна е правна артикулација: дали се менува Законот за правосудниот испит, дали се носат подзаконски акти, како ќе се обезбеди еднаква валидност на прашањата, како ќе се преведуваат прописите и материјалите, кој ќе гарантира терминолошка точност, како ќе се избегнат различни толкувања меѓу јазичните верзии.

Ова е местото каде што сериозната политика се разликува од партиската бука. Во правото јазикот не е само средство за комуникација. Тој е прецизност, последица, правна сигурност. Една погрешно преведена формулација може да произведе нееднаквост. Еден недоволно подготвен систем може да создаде нова неправда токму таму каде што требало да исправи стара.

Студентите не смеат да бидат партиски реквизит

Во медиумскиот контекст околу протестите се појавија и тврдења дека ВЛЕН го поддржува барањето, но се противи на негово инструментализирање, додека други партии и актери ја претставуваат мобилизацијата како студентски притисок врз институциите. Се наведуваат повеќе медиумски објави за втор протест на студентите Албанци, барање за полагање на правосудниот испит на мајчин јазик и најави дека институциите работат на решение.

Тука е најчувствителната точка. Студентски протест е легитимна форма на демократски притисок. Но студентски протест станува сомнителен кога партиите почнуваат да го читаат како сопствена сопственост. Едни велат дека стојат зад правото. Други велат дека зад протестот стои опозицијата. Трети го користат за да ја мерат лојалноста на младите. На крајот, студентот што сака да полага испит на јазик што го разбира како свој, се претвора во доказен материјал во туѓа политичка теза.

Тоа е лоша услуга и за студентите и за правото. Зашто кога едно реално прашање ќе се претвори во партиски реквизит, институциите добиваат изговор да одложуваат, а политичарите добиваат можност да зборуваат уште повеќе. Најмногу губи оној што чека решение.

Одговорноста има минато, но решението мора да има иднина

ВЛЕН има право да ја отвори темата за минатата одговорност. Ако некој бил министер за правда, јавноста смее да праша што направил додека имал надлежност. Но тоа прашање не ја ослободува сегашната власт од сегашната одговорност. Политиката често сака да живее од споредби: „тие не направија ништо“, „ние ќе направиме“. Но граѓаните не живеат од споредби. Тие живеат од решенија.

Затоа најчесниот пристап би бил едноставен: да се објави правната патека, роковите, институциите што работат на измените, експертските мислења, начинот на полагање, јазичната и терминолошката подготовка, како и гаранциите дека правосудниот испит ќе остане еднаков по тежина, стандард и правна вредност. Ако има дилеми, тие треба да се кажат отворено. Ако има политичка волја, таа треба да се претвори во текст, член, процедура.

Во спротивно ова прашање ќе продолжи да се врти во истиот круг: студентите ќе протестираат, партиите ќе се обвинуваат, медиумите ќе пренесуваат соопштенија, а институциите ќе се кријат зад „работиме на решение“. Македонија има премногу такви реченици. И премалку решенија што стигнуваат навреме.

Јазикот како право, не како оружје

Прашањето за правосудниот испит на албански јазик не треба да се решава со страв, ниту со триумфализам. Не треба да се претставува како закана за македонскиот јазик, но ни како партиска победа над „другите“. Јазичните права во мултиетничко општество мора да се уредуваат така што ќе ја зајакнат правната сигурност, а не ќе ја разнишуваат довербата. Тоа бара зрелост што ретко ја гледаме во дневната политика.

Македонскиот јазик е службен јазик и темел на институционалната комуникација во државата. Албанскиот јазик има службен статус во рамките утврдени со закон. Прашањето е како тие две реалности да се спроведат во еден чувствителен професионален испит, без правна импровизација и без политичка злоупотреба. Тоа е задача за институции, не за партиски мегафони.

На крајот најважното прашање не е дали Беџети молчел 1058 дена, иако и тоа бара одговор. Најважното прашање е колку уште денови ќе молчат институциите пред да понудат јасно, законско и применливо решение. Студентите не бараат да бидат статисти во партиска драма. Тие бараат врата кон професијата. А државата што не знае како да ја отвори таа врата, не смее да се чуди кога младите ќе почнат да тропаат погласно.