Инцидентот во нуклеарната централа Запорожје не е само уште една епизода од војната меѓу Русија и Украина. Тој е потсетник дека во модерната војна границата меѓу воена цел, пропагандна порака и глобална катастрофа понекогаш се мери со ѕид од турбинска сала, со оштетена конструкција и со неколку реченици од меѓународна агенција што мора да зборува внимателно, но доволно јасно.
Рускиот „Росатом“ тврди дека украински дрон погодил објект во нуклеарната централа Запорожје, најголемата нуклеарна постројка во Европа, која од март 2022. година е под руска контрола. Според Reuters, Москва наведува дека ударот ја оштетил турбинската сала на шестиот енергетски блок, но дека нема оштетување на клучната опрема. Киев ги отфрла руските тврдења и ги нарекува пропаганден потег, нагласувајќи дека украинските сили не нападнале нуклеарен објект.
МААЕ бара пристап и предупредува на ризик
Според изведѓтаите, Меѓународната агенција за атомска енергија – МААЕ изразила сериозна загриженост и побарала пристап до погодената турбинска зграда за нејзиниот тим директно да ја процени штетата. Првичните информации говорат дека нема повредени лица и дека не е пријавена штета на нуклеарните системи, но токму тука лежи суштината: кај нуклеарните централи „нема штета“ не значи „нема ризик“.
Директорот на МААЕ, Рафаел Маријано Гроси, веќе подолго време предупредува дека Запорожје е место каде што секој вооружен инцидент може да стане повеќе од локален воен настан. Во своето претходно обраќање пред Советот за безбедност на ОН, објавено на страницата на МААЕ, Гроси потсети на петте принципи за заштита на централата, меѓу кои првиот е наједноставен и најважен: не смее да има напад ниту од нуклеарна централа, ниту врз нуклеарна централа.
Руски обвиненија, украинско негирање и закани што ја шират кризата
Руската страна го претставува инцидентот како намерен напад. Украинската страна, пак, тврди дека нејзините војници се придржуваат до меѓународното хуманитарно право и дека не извршиле напад врз шестиот блок на централата. Оваа двојна слика – обвинување од Москва, негирање од Киев – веќе е позната рамка на војната, но кога во неа влегува нуклеарна инфраструктура, вообичаената пропагандна магла станува многу поопасна.
Дополнително вознемирување предизвика изјавата на Дмитриј Медведев, заменик-претседател на Советот за безбедност на Русија, кој според ја поврзал можната нуклеарна несреќа со сценарио од размери како Чернобил и се заканил со „око за око“ кон нуклеарни постројки во територии под контрола на Украина или во земји од НАТО што го снабдуваат Киев со оружје. Тоа веќе не е само воен речник, туку јазик на заплашување што ја турка кризата надвор од фронтот.
Запорожје како симбол на војна што ја заложува иднината
Нуклеарната централа Запорожје е во срцето на една од најопасните противречности на оваа војна: таа е цивилна инфраструктура со огромна безбедносна тежина, но се наоѓа во воена зона, под руска контрола, во украинска територија и близу фронтот. Затоа секој извештај за дрон, експлозија или оштетен ѕид таму не може да се чита како обична воена вест.
Во април 2024. година МААЕ веќе предупредуваше дека директните напади врз Запорожје претставуваат опасен преседан. Сега повторно се поставува истото прашање: дали светот ќе реагира само кога ќе има радијација, или ќе разбере дека вистинската нуклеарна безбедност почнува многу порано – со тоа што воопшто нема да се пука околу централа?
Војните секогаш произведуваат спротивставени верзии на вистината. Но кај нуклеарните централи вистината не смее да биде оставена на соопштенија, закани и деманти. Таа мора да се провери на самото место, ладно, технички и без пропагандна врева. Зашто овде не станува збор само за тоа кој ќе победи во дневниот наратив, туку дали ќе се спречи настан што никој нема да може да го врати назад.
