Македонскиот пазар на труд повторно ја покажува својата најчудна противречност: работа има, ама луѓе нема доволно таму каде што економијата најгласно ги бара. Според најновите податоци што ги објави Државниот завод за статистика, во првото тримесечје од оваа година стапката на слободни работни места изнесува 2,07 %, а најголем број непополнети позиции има кај работниците во услужни дејности и продажба – 2.346. Тоа не е само сезонска нервоза пред летото, туку симптом на подлабок јаз меѓу она што го нуди економијата и она што луѓето се подготвени да го прифатат како работа.

Во медиумските обработки на истите статистички податоци се издвојува вкупната бројка од 10.247 слободни работни места, наспроти 484.199 пополнети позиции. Станува збор за недостиг од келнери, продавачи и работници во трудоинтензивни дејности, а работодавачите сè потешко наоѓаат кадар во услугите, трговијата и угостителството. Бројката е важна, но уште поважна е нејзината порака: работното место веќе не е доволно само да постои; мора да има плата, ред, достоинство и смисла.

Кога најмногу недостигаат оние што секојдневно ги среќаваме

Најголемата побарувачка е таму каде што граѓанинот најдиректно ја чувствува економијата: во маркетот, кафулето, ресторанот, хотелот, магацинот, доставата, шалтерот, продажниот салон. Работници во услужните дејности и продажбата се најбараната група занимања, што го потврдува и соопштението на ДЗС за слободни работни места. Највисока стапка на слободни работни места има секторот сместување и послужување храна – 4,94 %, што значи дека угостителството најостро го чувствува недостигот од луѓе.

Тука не е збор само за келнер или продавач како позиција во оглас, туку за целиот модел на ниско платена, физички и психолошки напорна работа во која се бара љубезност, брзина, флексибилност, викенди, смени и трпение, а често се нуди минимална сигурност и мал простор за напредување. Кога млад човек може да замине во странство за сезонска работа со повисока заработка, домашниот работодавач веќе не конкурира само со соседниот локал или маркет – конкурира со цела Европа.

Пазарот на труд не се празни одеднаш – се празни полека

Статистиката покажува уште една важна линија: највисока стапка на слободни работни места имаат деловните субјекти со 10 до 49 вработени – 3,05 %. Тоа се токму малите и средни фирми, оние што најчесто немаат простор да понудат услови како големите компании, но ја носат секојдневната економија на градовите и општините. Ако тие не можат да најдат луѓе, проблемот не останува во нивните биланси; се прелева во повисоки цени, послаба услуга, пократко работно време и хроничен замор кај постојните вработени.

Во апсолутни бројки најмногу слободни работни места има во преработувачката индустрија – 2.174 позиции, и во трговијата на големо и мало – 2.067 позиции. Угостителството има највисока стапка, но индустријата и трговијата имаат најголем број празни столчиња. Тоа е важна разлика: едно е каде недостигот најсилно се чувствува процентуално, друго е каде најмногу луѓе реално недостигаат.

Невработеност има, но кадар нема – македонскиот парадокс

Македонија одамна живее со парадоксот на истовремена невработеност и недостиг на работници. На една страна се луѓе што бараат стабилна, подобро платена и предвидлива работа; на друга се компании што тврдат дека не можат да најдат кадар. Меѓу нив стои просторот што најчесто го премолчуваме: ниски плати, слаба продуктивност, иселување, несоодветни вештини, работа на црно, слаб систем на преквалификација и образование што тешко го следи реалниот пазар.

На Panoptikum веќе пишувавме дека македонскиот пазар на труд има две лица: формално помалку невработени, но и видлива зона на неформална работа. Тоа е важна рамка и за оваа тема. Работникот не исчезнува само затоа што заминал во странство; понекогаш исчезнува од формалниот систем, од стабилниот договор, од професионалната патека и од довербата дека трудот му носи иднина.

Вардарскиот регион како сигнал, угостителството како аларм

Регионално, највисока стапка на слободни работни места има Вардарскиот регион – 2,28 %. Тоа покажува дека недостигот од кадар не е само скопска приказна и не е само туристичка епизода. Во земја со мала работна сила секој регионален притисок брзо станува национален проблем. Кога помалите градови губат млади луѓе, локалните фирми губат работници, училиштата губат ученици, а општините губат економски ритам.

Затоа оваа статистика треба да се чита заедно со демографската слика. Демографската криза во Македонија веќе не е апстрактна тема за иднината, туку директен економски фактор. Помалку деца денес значи помалку ученици утре, помалку работници задутре и уште потежок пазар на труд во следната деценија. Работното место не се полни само со оглас; се полни со образован човек што останал, научил, прифатил услови и видел причина да гради живот тука.

Економијата не може да расте без луѓе што сакаат да останат

Во пошироката економска слика оваа тема се надоврзува и на пролетните економски прогнози за Македонија во кои пазарот на труд се јавува како една од старите слабости: повеќе активност, но и недостиг на работна сила во многу сектори. Растот на економијата звучи добро додека има кој да работи, произведува, продава, служи, вози, одржува и создава. Без луѓе, растот останува бројка што убаво изгледа во извештај, а тешко се чувствува во животот.

Ова е момент кога државата, компаниите и образованието треба да престанат да се гледаат како три одделни света. Ако компаниите бараат кадар, мора да кажат што точно нудат освен работно време и обврски. Ако државата зборува за активни мерки, мора да покаже дали тие создаваат реални вештини или само административни резултати. Ако образованието произведува дипломи, мора да одговори дали тие дипломи се претвораат во работа што има вредност.

Празното работно место е порака, не само бројка

Над 10.000 слободни работни места не значат автоматски силна економија. Може да значат и економија што не успева да ги усогласи платите, условите, вештините и очекувањата. Може да значат дека работникот конечно почнува да избира, но и дека дел од работодавачите предолго сметале на евтина, тивка и лесно заменлива работна сила. Тој модел се троши.

Македонија не останува без работа. Останува без луѓе што се подготвени да ја прифатат секоја работа по секоја цена. Тоа е разликата што треба да ја разбереме пред следниот квартален извештај повторно да нè изненади со истата вест. Работните места ќе се пополнат тогаш кога ќе станат повеќе од оглас: кога ќе станат пристоен договор меѓу трудот, платата, времето и човечкото достоинство.