Договор што треба да затвори војна, а отвора политичка сметка
Иран и САД повторно се на онаа тенка дипломатска линија на која зборот „договор“ звучи големо, но сè уште не значи мир. Според најновите информации, нацрт-рамката што ја разгледуваат двете страни предвидува отворање на Ормутскиот теснец за комерцијална пловидба, укинување на американската блокада на иранските пристаништа, привремено олеснување на нафтените санкции и ослободување на околу 25 милијарди долари замрзнати ирански средства. Клучниот нуклеарен дел, пак, треба да се доработува во наредните 60 дена. За поширокиот контекст на оваа криза Паноптикум веќе пишуваше во анализата САД и Иран пред договор: мирот е блиску, но довербата останува најтешка.
Ако навистина биде потпишан, договорот нема да биде само дипломатска хартија. Тој ќе биде тест за тоа дали Техеран може да го продаде компромисот како победа, а Вашингтон како гаранција дека Иран нема да дојде до нуклеарно оружје. Токму тука почнува вистинската тежина на оваа приказна: меѓународната политика не се решава само меѓу преговарачи, туку и пред домашната публика која бара поедноставни одговори од сложената реалност.
Протестите во Иран покажуваат дека компромисот има цена
Во Машхад, еден од најважните ирански градови, десетици демонстранти протестираа пред канцеларија на Министерството за надворешни работи, обвинувајќи го министерот Абас Арагчи дека прави преголеми отстапки кон САД. Слични пораки се појавија и во Техеран каде што тврдокорните кругови го претставуваат можниот договор како капитулација, а не како излез од криза.
Тоа не е спор само околу една дипломатска формула. Во Иран, Ормутскиот теснец, санкциите, нуклеарната програма и односот со САД се дел од политичкиот идентитет на системот. Затоа секоја отстапка може да се чита како рационален државен потег, но и како симболичко повлекување. Арагчи и преговарачкиот тим се обидуваат да ја поместат кризата од воена кон политичка рамка. Нивните противници, пак, стравуваат дека токму таа рамка ќе ја врзе раката на Иран таму каде што досега имал средство за притисок.
Ормутскиот теснец останува најскапата географија во светот
Во срцето на договорот е Ормутскиот теснец – преминот низ кој поминува значителен дел од светската енергетска трговија и кој во оваа криза повторно покажа дека географијата може да биде поопасна од секоја декларација. Ако Иран го отвори теснецот, а САД ја укинат блокадата на иранските пристаништа, тоа би бил првиот видлив сигнал дека двете страни се подготвени да ја намалат цената на судирот. Паноптикум претходно ја анализираше оваа оска на кризата во текстот Иранскиот ураниум и Ормускиот теснец.
Сепак, отворањето на теснецот не ја затвора целата приказна. Тоа само ја купува најважната работа во дипломатијата – време. Во тие 60 дена треба да се решава прашањето на иранската нуклеарна програма, збогатениот ураниум, меѓународниот надзор и гаранциите дека договорот нема да остане уште еден документ што ќе падне при првата регионална ескалација.
Нуклеарното прашање е одложено, не решено
Според нацрт-рамката, Иран се обврзува да не развива и да не набавува нуклеарно оружје, а деталите за идниот нуклеарен режим треба да се утврдуваат по потпишувањето на првичниот договор. Техеран со години тврди дека неговата нуклеарна програма е мирољубива, додека САД, Израел и западните сојузници стравуваат дека капацитетот за збогатување може брзо да се претвори во воена опција. За оваа дилема Паноптикум пишуваше и во анализата Трамп, Иран и нервозниот Нетанјаху.
Затоа ова не е класичен мировен договор во кој едната страна добива мир, а другата санкциско олеснување. Ова е обид најопасните прашања да се внесат во контролирана процедура пред повторно да избегаат во воена логика. Ако успее, ќе биде важен пресврт. Ако пропадне, ќе покаже дека ниту Вашингтон ниту Техеран не можат лесно да ја надминат сопствената политичка историја.
Мирот не се потпишува само во Женева
Најавите за можно потпишување, посредувањето на Пакистан и Катар и дипломатските сигнали од Вашингтон создаваат впечаток дека договорот е блиску. Но паралелните израелски удари во Либан и иранските предупредувања дека тие нема да останат без одговор покажуваат колку е кршлива целата конструкција. Договорот меѓу САД и Иран не живее во празен простор; тој минува низ Израел, Хезболах, Персискиот Залив, санкциите, нафтените пазари и домашните политички борби.
Токму затоа најважното прашање денес не е само дали договорот ќе биде потпишан. Прашањето е дали може да преживее по потписот. Иран треба да покаже дека компромисот не е пораз. САД треба да покажат дека гаранциите не се само политичка реторика. Регионот треба да види дали ова е почеток на деескалација или само пауза пред нова криза.
Ако договорот успее, тој нема да го направи Блискиот Исток мирен преку ноќ. Меѓутоа, може да ја намали температурата на најопасната точка во светската политика. Ако, пак, не успее, ќе остане уште еден доказ дека во современата геополитика најтешко се потпишува токму она што сите го нарекуваат неопходно.
