Новиот американско-ирански предлог не е само дипломатски документ. Тој е тест за тоа кој навистина ја води играта на Блискиот Исток: Вашингтон, Тел Авив, Техеран или самата логика на војната, која секогаш бара уште еден чекор пред да дозволи пауза.
Светот ја очекува одлуката на Доналд Трамп за рамката што треба да го продолжи прекинот на огнот со Иран, да го отвори Ормутскиот теснец и да ја заврши американската блокада на иранските пристаништа. Предложениот аранжман предвидува најтешките прашања – иранската нуклеарна програма, збогатувањето ураниум и санкциите – да се решаваат во следен, ограничен преговарачки период. Axios објави дека Трамп побарал измени во нацртот, особено околу судбината на иранскиот збогатен ураниум и деталите за Ормутскиот теснец.
Договор што треба да ја запре војната, но не ги решава сите прашања
Во основата на предлогот е меморандум за разбирање, а не целосен нуклеарен договор. Тоа е важна разлика. Според Axios, рамката вклучува 60-дневно продолжување на прекинот на огнот и повторно отворање на Ормутскиот теснец, додека конкретните обврски за иранската нуклеарна програма би се преговарале дополнително. Токму во таа празнина меѓу „меморандум“ и „договор“ се крие целата политичка опасност.
Трамп вели дека не сака брзање ако тоа го ослабува договорот. Истовремено, Reuters пренесе дека на 27. мај тој изјавил оти САД сè уште не се задоволни од понуденото, но Иран сака договор. Вашингтон нема да разговара за олеснување на санкциите пред да добие поволни услови. Тоа е класичен Трампов маневар: дипломатска врата отворена, но со закана оставена на маса.
Ормутскиот теснец како срце на притисокот
Ормутскиот теснец е една од оние географски точки каде што светската политика станува материјална: бродови, нафта, осигурување, пристаништа, флоти, цени. Reuters наведува дека предварителниот аранжман би требало да го отвори патот кон деблокада на пловидбата, укинување на дел од санкцискиот притисок и идни ограничувања врз иранската нуклеарна програма. Но изворите истовремено предупредуваат дека првата рамка не ги решава целосно балистичките ракети, регионалните милиции и резервите на високо збогатен ураниум.
Затоа ова не е само прашање дали Трамп ќе „каже да“. Прашањето е што точно ќе значи тоа „да“. Ако договорот е само прекин на военото крвавење и економската блокада, тој може да донесе кратко олеснување. Ако, пак, не ја затвори нуклеарната дилема, може да стане пауза пред следната, уште поголема криза.
Ураниумот е вистинскиот јазол
Најчувствителната точка останува иранскиот високо збогатен ураниум. Reuters, повикувајќи се на податоци и процени поврзани со МААЕ, објави дека пред нападите Иран имал 440,9 килограми ураниум збогатен до 60%, а дел од материјалот најверојатно останал во подземни објекти. САД бараат материјалот да биде уништен, изнесен или ставен под јасен меѓународен надзор, додека Техеран одбива решенија што би изгледале како капитулација.
Во таа точка дипломатскиот јазик станува речиси физички: каде е ураниумот, кој ќе го ископа, кој ќе го надгледува, дали ќе се разреди, дали ќе се изнесе од Иран, дали ќе се чува во трета земја. Financial Times, според извештаите пренесени во регионалните медиуми, наведува дека Казахстан сигнализирал подготвеност да биде место за складирање, но таквото решение би барало доверба што во моментов речиси не постои.
Нетанјаху гледа договор што не може целосно да го контролира
Најдраматичниот политички пресврт не е само меѓу Вашингтон и Техеран, туку меѓу Вашингтон и Тел Авив. Reuters објави дека Бенјамин Нетанјаху приватно признал дека Израел има малку простор да влијае врз одлуките на Трамп за Иран, иако токму Израел беше клучен партнер во почетната воена кампања.
Израелскиот страв е јасен: привремен договор може да го намали економскиот притисок врз Техеран, а да не ги реши прашањата што Израел ги смета за егзистенцијални – збогатениот ураниум, балистичките ракети и проиранските мрежи во регионот. Нетанјаху сака демонтажа на иранските капацитети; Трамп во моментов сака договор што ќе ја запре ескалацијата, ќе ја отвори пловидбата и ќе му даде дипломатска победа. Тоа се блиски сојузници, но не и исти интереси.
Либан како дополнителна точка на судир
Во заднина стои и Либан. Reuters наведува дека Нетанјаху инсистира Израел да ја задржи слободата да дејствува против закани на повеќе фронтови, вклучувајќи го и Либан, додека евентуален поширок аранжман со Иран може да бара ограничување на израелските операции против Хезболах. Таа точка може да биде доволна за да ја разниша целата рамка.
Дипломатијата ретко пропаѓа само поради една реченица. Често пропаѓа затоа што секоја страна чита различен свет зад истата реченица. За САД, прекинот на огнот може да биде начин да се стабилизира регионот и енергетскиот пазар. За Иран, тој може да биде излез од притисок без понижување. За Израел, истиот текст може да изгледа како замрзнување на заканата, а не како нејзино отстранување.
Договор или одложена експлозија?
Трамп сака да ја претстави евентуалната рамка како доказ дека силата и преговорите можат да одат заедно. Иран сака да покаже дека преживеал притисок и не влегува во договор како поразена страна. Нетанјаху, пак, се соочува со најнепријатната политичка слика: неговиот најважен сојузник преговара за исход што не мора целосно да го задоволи израелското разбирање на безбедноста.
Тука е вистинската тежина на моментот. Договорот со Иран може да биде почеток на деескалација. Но може да биде и привремена фасада зад која остануваат истите опасни прашања: ураниумот, ракетите, Хезболах, санкциите, Ормускиот Теснец и прашањето кој има право да одлучува за безбедноста на целиот регион.
Блискиот Исток одамна знае дека мирот не е само прекин на пукањето. Мирот е способност спротивставените страни да прифатат граници на сопствената сила. Ако новиот предлог не ја содржи таа мерка, тогаш нема да биде договор, туку само дипломатски здив меѓу две воени реченици.
