Македонските компании имаат на располагање сè повеќе електронски услуги, дигитални регистри и програми за технолошка поддршка, но значителен дел од тие можности сè уште остануваат недоволно искористени. На средбата со претставници на бизнис-секторот во Стопанската комора беше најавено и формирање координативно тело меѓу Владата и Комората, со задача да го забрза користењето на дигиталните услуги и да ги открива практичните пречки со кои се соочуваат компаниите.
Така, прашањето за дигитализацијата веќе не се сведува само на тоа дали државата има електронски портал или дали една компанија користи нов софтвер. Вистинскиот тест е многу попрактичен: дали постапките навистина стануваат побрзи, дали се намалуваат трошоците, дали компаниите престануваат да одат по шалтери и дали технологијата создава мерлив ефект врз продуктивноста и конкурентноста.
Околу 110 електронски услуги се наменети за правни лица
Според информациите презентирани пред бизнис-заедницата, на Националниот портал за електронски услуги има околу 360 услуги, од кои приближно 110 се наменети за правни лица. Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски посочи дека дел од нив не се користат во обем што би одговарал на можностите што им се ставени на располагање на компаниите.
Тоа е важен детал затоа што дигитализацијата има смисла само доколку електронската постапка навистина ја заменува хартиената. Ако институцијата вложува во дигитализирање на постапката, а компанијата и натаму оди на шалтер, технолошката промена останува половична.
Националниот портал им овозможува на правните лица да поднесуваат барања и да добиваат услуги во име на компанијата што ја претставуваат. Системот е поврзан со државните регистри преку платформата за интероперабилност, на која, според податоците презентирани на средбата, се приклучени повеќе од 90 институции. Подетални информации за достапните услуги можат да се проверат преку Националниот портал за е-услуги.
Во подготовка е и регистар на овластувања, со кој електронските постапки во име на компанијата нема да мора секогаш да ги извршува само одговорното лице. Предвидено е овластување да може да добијат вработени, адвокати, нотари или други претставници, при што компанијата ќе може да ги следи и да ги повлекува дадените овластувања.
Лиценците и регистрите се следниот практичен тест
Еден од поконкретните примери е проектот за електронски лиценци. Во моментов се достапни три електронски регистри и шест услуги за издавање или обновување лиценци. Целта е постапката да биде следлива од поднесувањето на барањето до конечната одлука, а издадените документи да можат да се проверуваат и електронски. Во следната фаза се најавуваат и дополнителни услуги поврзани со угостителството, сместувањето и категоризацијата на објектите. Кај извозот, пак, особено значајни се електронските постапки поврзани со сертификати за вино и земјоделски производи, каде што дел од административниот процес веќе може да се завршува дигитално.
Токму тука ќе се гледа дали дигиталната администрација навистина функционира. Сумирана е очекуваната корист како помалку одење по шалтери и побрзи административни постапки, а ефектот, во крајна линија, ќе треба да се мери преку времето и трошоците што компаниите реално ќе ги заштедат.
ИНОФЕИТ им овозможува на компаниите да тестираат пред да инвестираат
Паралелно со електронските услуги од државата, компаниите добиваат и поддршка за сопствената дигитална трансформација. Центарот за трансфер на технологии и иновации ИНОФЕИТ, преку европскиот дигитален иновациски хаб, нуди услуги со кои фирмите можат да ја проценат својата дигитална подготвеност, да тестираат технологии, да изработуваат пилот-решенија и да добијат обуки пред да вложат сопствени средства.
Директорот на ИНОФЕИТ ЕДИХ, проф. д-р Димитар Ташковски, изјави дека досега се обезбедени околу 40 услуги од типот „тестирање пред инвестирање“. ИНОФЕИТ наведува дека поддршката за малите и средните компании опфаќа истражување, развој на производи, трансфер на технологии, обуки, пристап до лаборатории, прототипирање и поврзување со финансиски и пазарни партнери.
Ова е особено значајно за малите и средните претпријатија. За една голема компанија експеримент со нова технологија може да биде трошок што лесно се апсорбира. За помал бизнис, погрешна инвестиција во скап софтвер, автоматизација или ВИ-решение може да биде сериозен финансиски удар. Можноста технологијата прво да се тестира го намалува токму тој ризик.
Од Владата е најавена и поддршка од еден милион евра за уште еден дигитален иновациски хаб, со кофинансирање преку програмата „Дигитална Европа“.
Дигитализацијата како економска, а не само техничка тема
Поширокиот контекст е конкурентноста. Претседателот на Стопанската комора Бранко Азески ја поврза дигитализацијата со извозот, размената на стоки и способноста на домашните компании да настапуваат на странските пазари. Токму тоа е точката во која темата престанува да биде работа само на ИТ-секторот.
Министерството за дигитална трансформација уште претходно ја постави дигитализацијата како економска мерка што треба да ги намалува административните трошоци и да ја зголемува продуктивноста. Во мај годинава Андоновски посочи дека јавните услуги не треба да го забавуваат бизнисот, туку да го поддржуваат неговиот развој, при што како три важни области ги наведе Националниот портал за услуги, интероперабилноста и сајбер-безбедноста. Повеќе за овој пристап може да се прочита во соопштението на Министерството за дигитална трансформација.
За македонските компании ова се надоврзува и на пошироката промена што ја носи вештачката интелигенција. Panoptikum неодамна пишуваше дека примената на вештачката интелигенција станува тест за конкурентноста на македонските компании, особено таму каде што технологијата треба да премине од експеримент во реален деловен процес.
Помалку простор за произволност, но не и автоматско решение за корупцијата
Дигитализацијата има и институционална страна. Андоновски оцени дека таа сама по себе не е решение за високата корупција, но може да го намали просторот за злоупотреби преку автоматизирани постапки, следливост и помал директен контакт меѓу корисникот и службеникот.
Токму тука треба да се избегне и преголемото очекување од технологијата. Лошата постапка не станува добра само затоа што е префрлена на интернет. Ако правилата се нејасни, институциите не разменуваат податоци или корисникот мора паралелно да носи хартиени документи, тогаш дигитализацијата станува уште еден административен слој наместо поедноставување.
Затоа вреди да се гледа и пошироко од бројот на електронски услуги. Во анализата „Македонија пред предизвикот на вештачката интелигенција“, Panoptikum веќе го отвори прашањето за домашните кадри, технолошката зависност и потребата инвестициите да се врзуваат со проверливи резултати. Истото правило важи и за дигитализацијата на јавните услуги: успехот не се мери според тоа колку системи се пуштени во употреба, туку колку луѓе и компании навистина ги користат.
Координативното тело ќе треба да покаже дали ќе има практичен ефект
Новото координативно тело меѓу Владата и Стопанската комора е најавено како механизам што ќе се состанува еднаш месечно и ќе ги следи проблемите во примената на дигиталните услуги. Тоа може да биде корисно само доколку средбите произведуваат конкретни промени: отстранети административни бариери, повеќе употребливи електронски услуги, подобро информирани компании и постапки што навистина се завршуваат без физичко присуство.
Најважната промена сепак ќе треба да се случи од двете страни. Институциите треба да создаваат услуги што се едноставни, безбедни и целосно дигитални, а компаниите ќе мора да престанат да ја третираат дигитализацијата како нешто што постои само во ИТ-одделот. Во средина во која времето, продуктивноста и брзината на одлучување директно влијаат врз конкурентноста, неискористена електронска услуга не е само техничка пропуштена можност – таа е и деловен трошок.
Во таа смисла, најавените програми, хабови и нови регистри се само инфраструктура. Вистинскиот резултат ќе се види кога дигиталната постапка ќе стане првиот, а не алтернативниот избор на една македонска компанија.
