Православните верници денеска, 21 септември, го празнуваат Рождеството на Пресвета Богородица, празник што во народот е познат како Мала Богородица. Тој е еден од големите празници во православниот календар и е посветен на раѓањето на Дева Марија, мајката на Исус Христос. Во македонската традиција овој ден има особено место. Со векови околу празникот се создавале бројни народни обичаи и верувања, особено поврзани со мајчинството, раѓањето, децата и семејната благосостојба.
Важно е да се направи јасна разлика: едно е црковното значење на празникот, а друго се обичаите и забраните создадени во народната традиција.
Раѓањето на Богородица – почеток на една нова надеж
Според црковното предание, Пресвета Богородица била ќерка на праведните Јоаким и Ана. Тие долго време немале деца и, според преданието, во молитва барале од Бога да им подари потомство. Раѓањето на Марија затоа во христијанската традиција се доживува како голема радост и како почеток на настаните што подоцна ќе доведат до раѓањето на Исус Христос.
Рождеството на Богородица е и првиот голем празник во новата црковна година, која започнува во септември. Оттука и неговата силна симболика: раѓање, почеток, надеж и духовна обнова.
Зошто празникот го нарекуваме Мала Богородица?
Во народот Рождеството на Пресвета Богородица се нарекува Мала Богородица за да се разликува од празникот Успение на Пресвета Богородица, познат како Голема Богородица. Мала Богородица се празнува на 21. септември според граѓанскиот календар, односно на 8. септември според јулијанскиот календар што го следи Македонската православна црква – Охридска архиепископија за овој празничен циклус.
Празникот низ вековите станал длабоко вкоренет и во народниот живот, па околу него се развиле бројни обичаи што не секогаш потекнуваат од официјалното црковно учење.
Богородица како заштитничка на мајките и родилките
Во народното верување Пресвета Богородица особено се почитува како заштитничка на мајките, родилките и децата. Жените што требало да се породат традиционално ѝ се обраќале со молитва и барале помош породувањето да помине лесно и безбедно.
Посебно место во народната побожност имале и жените што немале деца. Според старите обичаи, тие оделе во храмови и манастири посветени на Богородица, се молеле пред нејзините икони и барале благослов за потомство. Овие верувања покажуваат колку силно ликот на Богородица во народната култура бил поврзан со мајчинството, семејството, плодноста и новиот живот.
Што не се прави на Мала Богородица според народните верувања?
Со Мала Богородица се поврзуваат и повеќе народни забрани. Во различни делови од Македонија и пошироко на Балканот тие можат да се разликуваат, но најчесто се споменува дека на празникот не треба да се извршуваат тешки домашни работи.
Според народната традиција, жените на овој ден избегнувале:
перење алишта;
големо чистење на домот;
шиење и други потешки домашни работи;
започнување големи нови работи;
непотребни физички обврски.
Во некои краишта постоело и верување дека не треба ништо да се изнесува од домот, за со тоа симболично да не се „изнесе“ среќата и благосостојбата од куќата. Постоело и правило новите и поголеми работи да не се започнуваат токму на празникот, туку да се остават за наредните денови.
Народен обичај не значи и црковна заповед
Токму тука е потребна важна разлика. Забраните за перење, чистење, шиење или изнесување предмети од домот се народни верувања и обичаи, а не догматски правила на Православната црква. Црковната порака на празникот не се темели врз страв дека ќе се случи нешто лошо ако некој изврши домашна работа.
Во центарот на празнувањето се молитвата, богослужбата, духовниот мир, благодарноста и почитта кон Пресвета Богородица. Затоа сензационалните формулации дека на Мала Богородица нешто „строго мора“ или „никако не смее“ да се прави треба да се сфатат пред сè како дел од народната традиција, а не како официјална црковна наредба.
Празник посветен на семејството и новиот живот
Со векови Мала Богородица станала особено близок празник на семејствата. Мајките се молеле за здравјето на своите деца, трудниците за лесно породување, а брачните двојки што немале потомство за благослов да станат родители. Во таквата народна религиозност Богородица не била доживувана само како голема библиска и црковна личност, туку и како мајчинска заштитничка која ја слуша човечката мака. Од тие причини многу храмови и манастири посветени на Пресвета Богородица станале места на поклонение токму за жени, мајки и семејства.
Мала Богородица и преминот кон есента
Во традиционалниот народен календар празниците не биле одделени од природниот и земјоделскиот циклус. Мала Богородица доаѓа во период кога летото постепено завршува, се собираат плодовите и селските домаќинства почнуваат да се подготвуваат за есента и зимата. Поради тоа во народната култура празникот понекогаш бил доживуван и како своевидна граница меѓу две годишни времиња. По летната работа доаѓало време за берба, подготовка на зимница, собирање на земјоделските плодови и подготовка на домот за постудените месеци.
Така религиозниот календар и ритамот на природата се спојувале во една целина.
Од суеверие кон суштината на празникот
Во современото време голем дел од старите народни обичаи продолжуваат да се пренесуваат од генерација на генерација. Некои имаат симболична и културна вредност. Други со текот на времето добиле форма на суеверие. Затоа можеби најважно е да се сочува суштината.
Мала Богородица не е празник чија смисла треба да се сведе на прашањето дали некој смее да пушти машина за перење, да исчисти дел од домот или да даде нешто на соседот. Во христијанската традиција тоа е пред сè празник на раѓањето и надежта. А во народната меморија – ден на мајката, детето, семејството, молитвата и вербата дека и по долгото чекање може да дојде нов почеток.
