Македонските компании веќе користат дигитални алатки, но примената на вештачката интелигенција во нивните развојни и производствени процеси сè уште заостанува. На конференцијата „Бизнис Арена 2026“ претставници на бизнисот и институциите предупредија дека дигиталната трансформација повеќе не може да се третира како спореден трошок – таа станува услов за конкурентност, раст и, за дел од компаниите, долгорочен опстанок.
Настанот, организиран од Унијата на млади претприемачи на Македонија „Phoenix Rising“, со поддршка на Шведско-македонската стопанска комора, беше посветен на градењето силни македонски брендови, развојот на компаниите и нивното позиционирање на меѓународните пазари. Во центарот на разговорот неизбежно се најде вештачката интелигенција – технологија што веќе навлегува во маркетингот, продажбата, обработката на нарачки и дел од оперативните процеси, додека нејзиното внесување во посложеното производство оди многу побавно.
Дигитализацијата веќе не е прашање на избор
Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски оцени дека домашните компании имаат и користат дигитални алатки, но дека ВИ сè уште не е доволно присутна во процесите на развој. Како друг слаб сегмент го посочи користењето на платформите за електронска трговија, особено кога станува збор за излегување на странски пазари.
Неговата порака беше поостра од вообичаените повици за модернизација: компаниите што нема да вложуваат во дигитална трансформација, напредна употреба на ВИ и обука на кадарот ќе имаат сè помал простор за раст, а дел од нив, според неговата процена, за десет години повеќе нема да постојат.
Таквата оценка има поширок контекст. Како што Panoptikum веќе анализираше во текстот „Македонија пред предизвикот на вештачката интелигенција: кадри, зависност и цената на доцнењето“, технолошкиот јаз не се создава само со недостиг од најнов софтвер. Тој се создава и кога фирмите немаат луѓе што знаат како новите алатки да ги претворат во подобар производ, поефикасен процес или нов пазар.
ВИ не е магично копче што автоматски го решава бизнисот
Искуствата од самите компании покажуваат зошто приказната е посложена од едноставната формула „воведете ВИ и ќе бидете поуспешни“. „Солопром“ веќе користи вештачка интелигенција во маркетингот, подготовката на материјали, социјалните мрежи и дел од приемот и обработката на нарачките.
Кога ВИ треба да навлезе во производството, работите стануваат потешки. Современите индустриски машини работат со специјализиран софтвер, затворени формати и безбедносни ограничувања. Тоа значи дека содржината или податоците создадени со генеративна ВИ не можат едноставно да се префрлат во производствена линија без дополнителна интеграција, проверка и човечка контрола.
Токму тој пример ја покажува разликата меѓу користење четбот во канцеларија и вистинска дигитална трансформација на компанијата. Првото може да започне за неколку минути. Второто бара инвестиции, промена на процесите, компатибилна инфраструктура, обучени луѓе и процена каде автоматизацијата навистина создава вредност.
Што ќе се случува со работните места?
Прашањето за луѓето беше неизбежно. На „Бизнис Арена 2026“ беше отворена и дилемата дали автоматизацијата ќе доведе до отпуштања и колкав дел од сегашната работа може да премине кај системите со ВИ. Ставот на дел од учесниците беше дека можностите за замена на одредени задачи веќе постојат, но дека брзото отстранување на човечкиот фактор може да создаде нови проблеми.
Технологијата, со други зборови, не ја укинува потребата од човекот со еден потег. Почесто ја менува содржината на неговата работа. Некои рутински задачи се автоматизираат, други професии добиваат нови алатки, а кај трети се бараат знаења што до вчера не биле дел од работното место. Тоа е и една од темите што ги отвора анализата на Panoptikum за односот меѓу ВИ, работата и човечкото знаење.
Претседателката на „Phoenix Rising“, Ивона Трајановска, посочи дека промените природно предизвикуваат отпор, додека луѓето од бизнисот кои веќе користат ВИ најчесто ја употребуваат за подобрување на постојните процеси. Тоа е значајна разлика: во оваа фаза домашната деловна примена на ВИ почесто значи дополнување на човековата работа отколку целосно нејзино заменување.
Следува и национална стратегија за вештачка интелигенција
Бизнис-дебатата се совпадна со уште една важна најава. Андоновски соопшти дека во текот на следната недела треба да биде објавена првата нацрт-верзија на националната Стратегија за вештачка интелигенција. Потоа треба да следува период за коментари и мислења од засегнатите страни, а неговото очекување е документот да биде донесен до крајот на 2026. година.
Во стратегијата треба да биде опфатена и отпорноста кон злоупотреба на ВИ од злонамерни актери. Тоа ја проширува темата подалеку од продуктивноста и економскиот раст – кон кибербезбедноста, препознавањето злоупотреби, превенцијата и способноста институциите и компаниите да реагираат кога автоматизираните технологии се користат против нив.
За македонскиот бизнис, затоа, вистинското прашање повеќе не е дали вештачката интелигенција ќе стане дел од работењето. Таа веќе е таму. Прашањето е колку систематски ќе биде воведена, кој ќе ги обучи луѓето, како ќе се измери нејзиниот ефект и дали фирмите ќе инвестираат навреме – пред технологијата што денес изгледа како конкурентска предност да стане минимален услов за останување на пазарот.
