Дипломатија во последните метри или уште една најава без потпис?

Американскиот претседател Доналд Трамп повторно тврди дека договор со Иран е блиску. Овојпат зборува за „два до три дена“, за „последни напори“ и за договор што, според него, нема да му дозволи на Техеран нуклеарно оружје „во каква било форма“. Истовремено, во неговата порака се појавува и втората голема точка на кризата – Ормутскиот теснец, чијашто повторна отвореност треба да биде дел од евентуалното решение.

Тоа звучи како дипломатски пресврт, но во стварноста ова е уште еден момент во кој Блискиот Исток кој мора да се чита со голема претпазливост: зборовите се гласни, договорот сè уште го нема, а секој нов напад може да ја врати целата конструкција на почеток. Трамп рекол дека Вашингтон вложува „последен притисок“ за постигнување договор, по новата размена на удари меѓу Израел и Иран и по разговор со израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху.

Роковите станаа дел од политичкиот театар

Проблемот не е само дали Трамп овојпат ќе успее да го затвори договорот. Проблемот е што најавата доаѓа по долг ред слични најави. Во анализа на Си-Ен-Ен се наведува дека од крајот на март досега Трамп најмалку 37 пати кажал дека договорот со Иран е близу, дека Техеран сака договор или дека решението е прашање на денови и недели. Сепак, конкретен договор сè уште не е постигнат.

Токму тука се крие суштината на оваа криза. Во дипломатски процеси од ваков тип оптимизмот понекогаш е инструмент, не опис на состојбата. Со него се притиска противникот, се смирува пазарот, се испраќа порака до сојузниците и се купува време пред домашната јавност. Но кога истиот оптимизам се повторува премногу често, тој почнува да ја губи тежината. Од „договорот е блиску“ до „договорот е потпишан“ има политички амбис.

Нуклеарната рамка и теснецот што ја држи светската економија за грло

Во американската верзија на можниот договор има две главни ветувања: Иран да не може да дојде до нуклеарно оружје и Ормутскиот теснец да се отвори веднаш по потпишувањето. Тоа не се две технички точки, туку две различни оски на истата криза. Нуклеарното прашање ја определува безбедносната рамнотежа меѓу Иран, Израел, САД и регионот. Ормутскиот теснец ја определува економската нервоза на светот.

Американската Администрација за енергетски информации наведува дека низ Ормутскиот теснец во 2024. година и во првиот квартал на 2025. година минувале повеќе од една четвртина од светската поморска трговија со нафта и околу една петтина од глобалната потрошувачка на нафта и нафтени производи. Затоа ова прашање не е само регионална ставка во преговорите, туку глобална артерија. Секое затворање, блокада, ограничување или нов систем на контрола веднаш се претвора во цена на енергенси, транспорт, храна, инфлација и политичка нестабилност далеку од Персискиот Залив. Податоците на EIA ја потврдуваат тежината на ова тесно море.

Нетанјаху, Израел и прашањето кој навистина го контролира темпото

Во оваа приказна Израел не е спореден актер. Трамп вели дека имал „многу добар разговор“ со Нетанјаху и дека израелскиот премиер ги откажал понатамошните напади, барем привремено. Но и таа формулација открива колку е тенок сегашниот мир. Ако Вашингтон турка договор, а Израел ја мери секоја отстапка преку сопствената безбедносна логика, тогаш преговорите не се само меѓу САД и Иран. Тие се и тест за американското влијание врз најважниот сојузник во регионот.

На Panoptikum веќе беше отворена таа линија во анализата „Трамп, Нетанјаху и Иран: кога најцврстиот сојуз покажува пукнатина“. Сега пукнатината добива уште поконкретна форма: ако договорот се приближи, Израел ќе мора да одлучи дали му верува на американскиот механизам на контрола, или ќе продолжи да го задржува правото на самостојна воена акција. Во таква математика, еден удар во Либан, една ракета од Иран или една погрешно прочитана изјава може да биде доволна да ја урне целата дипломатска фасада.

Иран меѓу отстапка, достоинство и внатрешен ризик

Иран, пак, не може едноставно да изгледа како страна што потпишува капитулација. За Техеран, договорот мора да биде претставен како зачувување на суверенитетот, а не како пораз под американски и израелски притисок. Токму затоа деталите ќе бидат поважни од насловите: кој ќе го контролира нуклеарниот материјал, како ќе се проверува договореното, што ќе се случи со санкциите, каков статус ќе има Ормутскиот теснец и дали договорот ќе биде привремен меморандум или обврзувачка рамка.

Меѓународната агенција за атомска енергија има посебна страница за мониторингот и верификацијата во Иран, што само потсетува дека секој сериозен договор мора да преживее надзор, проверка и политичка недоверба. Изјава може да се даде за неколку секунди; механизам за доверба се гради бавно, особено кога во позадина стојат воени удари, санкции и регионални сојузи што не веруваат едни на други.

Мирот не е реченица, туку проверлива обврска

Најважно е да не се подлегне на спектаклот на рокот. „Два до три дена“ е политички привлечна формула, но не е гаранција. Таа може да значи дека рамката навистина е блиску. Може да значи и дека Вашингтон се обидува да го задржи притисокот врз Техеран, да го смири Израел и да им испрати сигнал на енергетските пазари дека кризата не излегува од контрола.

Засега најточната реченица е поскромна: договорот е можен, но не е постигнат; деескалацијата е видлива, но не е стабилна; Трамп повторно ја зголемува драмата на очекувањето, но Блискиот Исток не се смирува со изјава. Во регионот каде што секоја страна има сопствена верзија на победата, вистинскиот тест нема да биде дали Трамп ќе каже дека договорот е близу. Тестот ќе биде дали сите ќе можат да живеат со него откако ќе биде потпишан.

Поврзано на Panoptikum

За поширок контекст овој развој треба да се чита заедно со претходните анализи на Panoptikum за договорот што може да го смени Блискиот Исток, за најтешките точки во нуклеарната рамка меѓу САД и Иран и за иранските ракети над Израел што го скршија привидот на примирје.