Со кромид в рака, преполн Куршумли ан и реченица што годинава носи многу повеќе од фестивалско мото, на 20 август беше отворено 17. издание на Фестивалот на креативен документарен филм „МакеДокс“. „Само сонот е стварност“ овде не е повик за бегство од секојдневието, туку речиси програмска изјава: документарниот филм може да тргне од она што е пред камерата, а да стигне до она што тешко се кажува со обичен јазик – сеќавање, загуба, отпор, семејство, политика и човечка потреба да се остане поврзан.
Мотото има и посебна врска со Илинденка Петрушева, една од најзначајните македонски филмски критичарки и филмолози, чија книга го носи насловот „Само сонот е стварност“. Отворајќи го фестивалот, Дарко Набаков и Сара Ферро потсетија дека Петрушева не беше само внимателен читател и толкувач на филмот, туку и човек кој несебично го пренесуваше знаењето на новите генерации и силно го поддржуваше „МакеДокс“. Во програмата на 22 август во Сули ан беше вклучена и вечерта „Така пишуваше Илинка“, посветена на нејзиниот критичарски, архивски и културен опус.
Отворање со филмови за земјата, меморијата и опстанокот
Првата фестивалска вечер ја постави темата без потреба од големи декларации. Краткиот документарец „Цвеќињата стојат молкум, сведочејќи“ на Тео Панагопулос тргнува од повторно откриена шкотска архива со снимки од палестински диви цвеќиња и ја претвора сликата во простор каде што се среќаваат земјата, меморијата и раселувањето. По него беше прикажан „Кон Запад, во Запата“ на Дејвид Бим, интимен портрет на Ланди и Мерцедес, кои во оддалечените мочуришта на Запата во Куба се обидуваат да го зачуваат семејството во услови на економски колапс и растечки општествени немири.
Таа комбинација – архивата што сведочи и семејството што се обидува да опстане – добро ја најави линијата по која се движи годинашното издание. Документарецот тука не е само регистрирање на настани. Тој е начин реалноста да се задржи доволно долго пред погледот за да се види она што во секојдневниот проток лесно се губи.
По филмската програма, „Ноќни приказни“ продолжија со „Концертно пијано во Space Dox издание“ со Саша Латука и Емил Петро, а полноќниот дел му припадна на диџеј-сетот на Зоки Бејбе. Така, уште од првата вечер „МакеДокс“ ја задржа својата препознатлива форма – филмот како средиште, а околу него простор за разговор, музика и средба.
Шпанија во фокус – од интимната рана до антиколонијалната историја
Втората фестивалска вечер го отвори еден од централните програмски сегменти: Шпанија како земја во фокус. На 21 август во Куршумли ан беа прикажани „Роење птици“ на Ксавиер Марадес и „Амилкар“ на Мигел Еек – два филма со сосема различна форма и историски хоризонт, но со заедничка потреба да се разбере како поединечниот живот се судира со поголемите сили на времето.
Во „Роење птици“, Марадес ги снима хипнотизирачките движења на сколовранците над својот роден град во Шпанија додека е изолиран за време на ковид-карантините. Од таа визуелна опсесија постепено излегува многу подлабока лична приказна: сеќавањето на дијагнозата за ХИВ, оддалеченоста од саканиот човек во Бразил, раниот активизам против сидата во Њујорк и афро-бразилските ритуали кандомбле. Јатото станува природна метафора за нешто што човекот постојано го бара – припадност, заедница и чувство дека преживувањето не мора да биде осамена работа.
„Амилкар“, пак, го насочува погледот кон Амилкар Кабрал, една од клучните фигури на африканската антиколонијална борба во 20 век. Во филмот на Мигел Еек, архивски снимки, полициски извештаи и новоснимен 16-милиметарски материјал се спојуваат во портрет на политички организатор и мислител чија визија за ослободување била изложена и на надворешна репресија и на внатрешни борби за моќ. Кабрал беше убиен во 1973 година, а филмот не го претвора неговиот живот во едноставна херојска биографија – повеќе го интересира сложениот однос меѓу идејата, движењето и луѓето што треба да ја носат таа идеја.
На проекцијата во Скопје присуствуваше и Мигел Еек, кој по филмот разговараше со публиката. Самото создавање на „Амилкар“ траело речиси дванаесет години, што во документарниот филм не е само продукциски податок. Долгото времетраење го менува односот на авторот кон материјалот, кон ликовите и кон сопствените првични уверувања.
Што останува во кадарот, а што авторот решава да премолчи
Токму тие одлуки ќе бидат во средиштето на мастеркласот што Мигел Еек и Ксавиер Марадес ќе го одржат на 24 август во 11 часот во „Лабораториум“. Под наслов „Сè што ги обликува документарците“, разговорот ќе се занимава со силите што публиката ретко ги гледа директно: личните емоции на авторот, односот со протагонистите, етичката одговорност, политичката клима, продукциските ограничувања и автоцензурата.
Тоа е важна тема токму за фестивал што својата публика ја охрабрува не само да гледа, туку и да остане по проекцијата. Документарецот може да создаде впечаток на непосредна вистина, но зад секој кадар има избор – што е снимено, што е исечено, од чија перспектива е раскажано и кој ја плаќа цената на туѓата приказна. Мастеркласот на Еек и Марадес затоа природно го продолжува она што нивните филмови веќе го отворија на платното.
Шпанската програма продолжува низ целиот фестивал
Фокусот на Шпанија не завршува со првата вечер. Во следните денови публиката ќе може да ги види „Цел еден живот“ на Марта Ромеро, „Задушена светлина“ на Луис Сампиери, „Сатурн“ на Даниел Торнеро, „Господе, земи ме наскоро“ на Гиљермо Ф. Флорез, „Камени богови“ на Иван Кастињерас и „Дневник за уценување“ на Патриција Франкеса. Официјалната селекција „Земја во фокус: Шпанија“ вклучува и кратки дела, како и програма на експериментални филмови создадена во соработка со МУТА – Меѓународниот фестивал на аудиовизуелна апропријација.
Таа селекција покажува дека „шпански документарец“ овде не означува еден стил или една тема. Напротив, програмата оди од семејни и интимни приказни до политичка историја, телесност, архивски материјал и експеримент со самата филмска слика. Токму разновидноста е најсилната причина една земја да биде ставена во фокус – не за да се сведе нејзината кинематографија на заеднички именител, туку за да се покаже колку различни погледи можат да излезат од ист културен простор.
Филмот и како алатка за учење
„МакеДокс“ и оваа година ја проширува програмата надвор од вечерните проекции. Претпладневните часови на 22 и 23 август во „Лабораториум“ се посветени на деца и млади, со филмови и активности што отвораат простор за игра, разговор и создавање.
На 23 август во 13 часот во „Лабораториум“ е најавена и кафе-дружбата со „Некстас“ под наслов „Филм или диктат?“, наменета за наставници од основните и средните училишта кои сакаат документарниот филм да го користат во наставата. Предвидена е проекција на „Замокот“, а потоа и разговор со Надица Таневска Јанева, наставничка по социологија во СУГС „Георги Димитров“. Идејата е едноставна, но важна: филмот во училницата да не биде пауза од учењето, туку начин учениците да научат да гледаат, да поставуваат прашања и да разговараат за стварноста.
Седумнаесеттото издание на „МакеДокс“ трае до 27 август, со проекции и настани во Куршумли ан, пред Куршумли ан, Сули ан, „Лабораториум“ и Албанскиот театар. Комплетната програма на фестивалот е достапна на официјалната страница и во нашиот Културен агрегатор. Паноптикум.мк е меѓу медиумските покровители на годинашното издание.
Од палестинските цвеќиња зачувани во архива, преку едно кубанско семејство што се обидува да остане заедно, до јатата над Шпанија и политичкото наследство на Амилкар Кабрал, првите денови на „МакеДокс“ веќе ја покажуваат смислата на неговото мото. Сонот не е спротивност на стварноста. Понекогаш е токму начинот стварноста да се види појасно – откако ќе се изгаснат светлата и ќе остане само платното.
