Украинските полиња годинава не се без род. Проблемот е што житото сè потешко може да стигне од силосите до купувачите. Руските напади врз пристанишната инфраструктура и цивилните бродови во поширокиот регион на Одеса силно го нарушија извозот преку Црното Море токму во периодот кога жетвата ги полни складиштата. За украинските земјоделци тоа значи пад на приходите и недостиг од пари за новата сеидба. За светскиот пазар – поскапа и понеизвесна храна.
Жито има, но патот до пазарот е блокиран
Флеш:
Украина и натаму е еден од клучните светски производители и извозници на пченица, пченка и сончоглед. Токму затоа пристаништата на Црното Море не се обична транспортна точка, туку економска артерија. Според Reuters, околу 90% од извозот на овие земјоделски култури вообичаено минува по морски пат, а во првите две недели од август украинскиот извоз на жито паднал за 75% во однос на истиот период лани.
Проблемот доаѓа во најлош можен момент. Жетвата на пченицата е во полн ек, складиштата се полнат, а наскоро започнува и бербата на пченката. Кога нема извоз, зрното останува во силосите, домашната понуда расте, цената што ја добива земјоделецот паѓа, а готовината што треба да ја финансира следната производствена сезона исчезнува.
Токму тука блокадата станува повеќе од воена епизода. Таа ја погодува способноста на земјоделците да купат гориво, да исплатат плати, да сервисираат кредити и да ја почнат есенската сеидба. Украинското Министерство за земјоделство проценува дека земјата годинава може да има околу 60 милиони тони жито, но без стабилен извоз дел од тој род се претвора од економска вредност во логистички товар.
Црното Море повторно е економски фронт
Војната одамна покажа дека пристаништата, терминалите, железниците и бродските рути не се споредна инфраструктура. Тие се дел од способноста на една држава да функционира. Panoptikum веќе пишуваше за растечката опасност за цивилното пловење во Црното Море и за тоа како конфликтот ја претвора оваа акваторија во простор каде што се пресекуваат војната, трговијата, храната и енергијата.
Во јули, според украинските власти цитирани од Reuters, биле регистрирани 35 напади врз бродови во пристаништата, уште 22 на море и 67 напади врз пристанишни објекти. Русија тврди дека нејзините удари се насочени кон воена логистика и објекти поврзани со воените операции. Последицата, сепак, е мерлива и надвор од воениот контекст: бродосопствениците го проценуваат ризикот како превисок, товарењата се одложуваат, а дел од планираните испораки воопшто не тргнуваат.
Украина, истовремено, ги засили нападите врз руски пристаништа, бродови и извозна инфраструктура. Тоа значи дека ризикот за трговијата на Црното Море веќе не е еднонасочен. На 20 август Reuters објави дека нападите од двете страни затвориле житни терминали и предизвикале одложување или откажување на десетици товари во екот на сезоната.
Алтернативните рути помагаат, но не го заменуваат морето
Киев повторно се обидува да го пренасочи извозот преку железница, патишта, Дунав и европските транспортни коридори. Европската Унија уште од 2022. година ги развива таканаречените Коридори на солидарност, преку кои украинската стока се движи кон европските пазари и пристаништа.
Бројките покажуваат зошто копното не може едноставно да го замени морето. Во јули 2026. година низ овие коридори минувале околу 20% од украинскиот извоз на жито, маслодајни култури и сродни производи, додека околу 80% и натаму оделе преку Црното Море. Од почетокот на механизмот во мај 2022. до јули годинава преку копнените и речните рути биле извезени околу 95 милиони тони жито, маслодајни култури и сродни производи.
Украинскиот министер за земјоделство Тарас Висоцки проценува дека алтернативните патишта, дури и кога ќе достигнат постабилен капацитет можат да покријат само околу половина од месечниот обем што го обработуваат црноморските пристаништа. Ниското ниво на Дунав, посложените односи со дел од соседните земји и руските напади врз железничката инфраструктура дополнително го стеснуваат просторот за маневрирање.
Од силосите во Украина до цената на лебот
На почетокот кризата изгледаше како проблем на украинските земјоделци. Сега веќе се гледа дека последиците се пошироки. Фјучерсите на пченицата во Чикаго до 20. август пораснале за повеќе од 17% од почетокот на јули, а големите увозници почнуваат да бараат резервни снабдувачи во Австралија, Северна Америка и Аргентина. Тие алтернативи постојат, но се поскапи.
Особено ранливи се земјите што традиционално купуваат големи количества црноморска пченица. Египет во првата половина од 2026. година набавил повеќе од 82% од увезената пченица од Русија и Украина. Индонезија, Бангладеш, Алжир, Јордан, Тунис и повеќе азиски пазари исто така силно зависат од испораките од регионот. Кога таму се зголемуваат трошоците за транспорт и осигурување или бродовите едноставно не испловуваат, цената на кризата не останува во Одеса.
За Македонија ова не значи дека утре автоматски ќе поскапи лебот. Значи нешто посуптилно и поважно: малите пазари не се изолирани од светските движења на житото, транспортот и енергијата. Македонската царинска рамка предвидува и безцарински увоз на пченица во рамки на годишни тарифни квоти, што само потсетува колку домашната понуда и увозната политика се поврзани со поширокиот пазар. Царинската управа ги објавува овие квоти и режимите за увоз на земјоделски производи.
Кризата повеќе не е само украинска
Украина веќе ја намали прогнозата за извоз на жито во сезоната 2026/27 од претходно очекуваните 43 милиони тони на 38 до 40 милиони тони. Проценетиот недостиг од складиштен простор може да достигне 11 милиони тони, а директните загуби за земјоделскиот сектор од блокадата се проценуваат на 1,5 до 3 милијарди долари.
Затоа вистинското прашање повеќе не е само дали украинското жито ќе остане на полињата. Прашањето е колку долго еден од најважните светски извозни коридори за храна може да функционира како воена зона пред нарушувањето да се пресмета во цените на брашното, добиточната храна, маслото и секојдневната потрошувачка далеку од фронтот.
Црното Море во оваа војна не е периферија. Тоа е место каде што еден погоден терминал или еден брод што одбива да вплови може да стане економска вест за половина свет.
