Одлуката на Европскиот суд за човекови права во Стразбур не е само крај на една долга правна дилема од политичката криза во 2016. година. Таа е потсетник дека државата не смее да стане приватен штит за функционери, дека претседателското помилување не може да биде алатка за бришење кривична одговорност и дека владеењето на правото не се мери кога е лесно, туку кога е политички најскапо.
Судот во Стразбур оцени дека државата имала право да ги поништи помилувањата што тогашниот претседател Ѓорге Иванов ги донесе на 12. април 2016. година, во време на длабока политичка криза и истраги на Специјалното јавно обвинителство. Според објавените информации Судот заклучил дека тие помилувања биле дадени без валидна законска основа, а законодавната интервенција со која се овозможило нивно поништување не го повредила правото на фер судење во тој дел.
Помилување што произведе политичка експлозија
Аболицијата на Иванов од април 2016. година остана еден од најконтроверзните моменти во поновата политичка историја на Македонија. Со повеќе од 100 решенија беа опфатени 56 лица, меѓу кои и поранешни високи функционери, лица поврзани со тогашната власт и осомничени во предмети што произлегоа од работата на Јавното обвинителство и поранешното Специјално јавно обвинителство. Наместо да ја затвори кризата, аболицијата ја продлабочи: јавноста ја виде како обид политичката моќ да се постави над судската постапка, а протестите и меѓународните реакции ја принудија државата да бара излез од веќе создадениот правен хаос.
Токму тука лежи суштината на одлуката од Стразбур. Судот не ја гледал аболицијата како обично политичко несогласување, туку како исклучителна ситуација во која бил загрозен основниот принцип дека јавните функционери мора да одговараат пред закон. Во таа рамка поништувањето на помилувањата било оценето како мера што служела на јавниот интерес и на враќањето на владеењето на правото, а не како произволен удар врз правната сигурност.
Што точно пресече Стразбур
Според медиумските извештаи и достапните информации од предметот, Европскиот суд за човекови права едногласно оценил дека немало повреда на член 6 став 1 од Европската конвенција за човекови права поради законската интервенција што овозможила поништување на претседателските помилувања и продолжување на кривичните постапки. Во превод на јазикот на јавноста: државата можела да ги поништи тие помилувања затоа што не биле засновани врз законска основа и затоа што нивното дејство би значело ставање на дел од јавните функционери над законот.
Овој дел од одлуката е важен и за домашното судство и за политичката култура. Тој не значи дека секоја власт може лесно да поништува претходни одлуки кога не ѝ одговараат. Напротив, значи дека правната сигурност не е алиби за незаконска привилегија. Кога акт на највисока државна функција е донесен без валидна правна основа и кога произведува последица што ја суспендира одговорноста на моќните, јавниот интерес добива поголема тежина од формалното повикување на веќе стекнато право.
Јанакиески и Митровски добија отштета, но не за аболицијата
Одлуката има и втор, поделикатен дел. Судот утврдил повреда на правото на фер судење во однос на Миле Јанакиески и Коста Митровски, но не поради самото поништување на аболицијата, туку поради процесни недостатоци во постапката. Според објавеното, Судот оценил дека Врховниот суд не успеал да ги отстрани недостатоците во жалбената постапка поради што на двајцата им е досудена отштета од по 3.600 евра. За Владимир Талески, пак, во тој дел не било утврдено прекршување.
Тоа е важна разлика. Стразбур не ја оживеа аболицијата на Иванов, ниту им даде правна тежина на помилувањата. Тој само потсети дека и кога државата има право во суштината постапката мора да биде фер, темелна и процесно чиста. Владеењето на правото не дозволува една неправилност да се поправи со друга. Токму затоа оваа одлука не е политичка победа на една страна, туку правен документ со две пораки: незаконската привилегија не може да опстане, но судската постапка мора да ги издржи сите стандарди.
Зошто оваа одлука е повеќе од стара политичка приказна
Македонија често ги чита одлуките од Стразбур како дневнополитички аргумент: кој победил, кој изгубил, кој ќе ја искористи реченицата за прес-конференција. Но оваа одлука бара повозрасно читање. Таа зборува за границите на политичката моќ, за опасноста од претседателски акт без законска основа, за обврската на судовите да не се кријат зад формализам и за потребата државата да има институции што не се парализираат кога случајот е политички експлозивен.
Во таа смисла одлуката природно се надоврзува на пошироката расправа за владеењето на правото како вистински европски тест за Македонија. Не е доволно државата да има закони, обвинителства, судови и европски речник во официјалните документи. Прашањето е дали тие институции можат да одлучуваат кога на маса се моќни луѓе, тешки предмети и политичка цена. Затоа и оваа пресуда од Стразбур треба да се чита заедно со поширокиот контекст на европските оценки за реформите и домашната институционална зрелост.
Правната поента што политиката ќе се обиде да ја поедностави
Во следните денови оваа одлука веројатно ќе биде туркана во партиски рамки. Едни ќе ја претставуваат како целосна потврда на нивната политичка позиција, други ќе се обидат да го издвојат делот со оштетата и да ја замаглат суштината. Но правната поента е појасна од дневнополитичките толкувања: аболицијата на Иванов не доби заштита во Стразбур како валиден правен штит, а државата имала основ да ја поништи затоа што била донесена без законска основа и во околности кои го нарушувале владеењето на правото.
Тоа е лекција што не се однесува само на 2016. година. Секој иден носител на јавна функција треба да ја чита како предупредување дека институцијата не е личен печат, а правото не е политички сервис. Државата може да преживее криза само ако ја обнови довербата дека никој не е недопирлив – ни обвинетиот ни обвинителот, ни судијата ни претседателот.
