Конференција што не бега од најопасната тема
Скопје од вчера до 26. јуни е домаќин на Четвртата светска конференција за религиски дијалог и соработка, посветена на тема што не дозволува празни свечени реченици: „Религијата како оружје на војната: во минатото, сегашноста и иднината“. Настанот го организира Центарот за интеркултурни студии и истражувања при Филозофскиот факултет во Скопје, во рамките на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, а официјалната програмска рамка е објавена и на страницата на Меѓународната конференција за религиски дијалог и соработка. Според меѓународната мрежа UNITWIN/IDIU, конференцијата ги поврзува религиските студии, социологијата на религијата, теологијата, филозофијата, историјата, психологијата и антропологијата на религијата во една заедничка расправа за војната и мирот.
Ова не е тема за протокол. Во свет во кој вооружените конфликти повторно ја враќаат реториката на „света должност“, „историска правда“ и „цивилизациска одбрана“, прашањето за религијата не може да остане затворено во храмови, академски сали или дипломатски говори. Кога верата се претвора во знаме на исклучување, таа го губи својот најдлабок јазик. Кога, пак, станува простор на разговор, може да биде една од ретките преостанати форми на доверба меѓу луѓе што веќе престанале политички да си веруваат.
Мирот не е украс на говорите, туку морална дисциплина
На отворањето архиепископот охридски и македонски г.г. Стефан порача дека човештвото не е имуно на силите на историјата, но не е ниту беспомошно пред нив. Неговата порака ја постави духовната рамка на собирот: на братоубиственоста да се одговори со братољубие, а на исклучивоста со вклучување. Поглаварот на Исламската верска заедница, реис ул улема Шаќир Фетаи, нагласи дека меѓурелигискиот дијалог не е луксуз, туку морална неопходност и историска одговорност.
Токму тука е тежината на овој собир. Дијалогот не вреди многу ако е само фотографија од луѓе што седат во иста сала. Тој почнува таму каде што различните заедници се подготвени да ја слушнат болката, стравот и историската чувствителност на другиот. Во Македонија, земја со сложена културна, етничка и верска меморија, ваквите разговори никогаш не се апстрактни. Тие допираат до секојдневниот соживот, до јазикот на институциите, до образованието и до прашањето дали различноста ја третираме како опасност или како зрелост на едно општество.
Во таа смисла конференцијата природно се надоврзува на пошироката Panoptikum линија на теми за идентитет, толеранција и мир. Како што веќе беше отворено во текстот „Од Скопје порака против негирањето на идентитетите“, толеранцијата не е автоматска состојба, туку работа што мора постојано да се одржува – со институции, образование, јавна култура и одговорен говор.
Религијата меѓу злоупотребата и помирувањето
Државниот секретар во Министерството за култура и туризам, Марија С. Ѓоргова, на отворањето истакна дека религијата не треба да биде средство за конфронтација, туку ресурс за дијалог, помирување и градење заедничка иднина. Таа предупреди дека историјата покажува колку опасна може да стане религијата кога е инструментализирана од политички и економски интереси, но и дека нејзината суштинска улога е да ги промовира човечноста, достоинството, мирот и заедничкото добро.
Оваа разлика е пресудна. Религијата сама по себе не ја создава војната, но може да ѝ даде мит, оправдување, јазик и емоционална мобилизација. Истото важи и обратно: таа може да даде јазик за простување, чувство за граница, свест дека човекот не смее да биде сведен на непријател. Војната најчесто почнува кога другиот се претвора во симбол, а не во човек. Мирот почнува кога тој симбол повторно добива лице.
Затоа темата на конференцијата е непријатна, но неопходна. Таа не ја слави религијата некритички, ниту ја обвинува како единствен извор на судири. Таа бара почесна позиција: да се види како верата може да биде злоупотребена од моќта, национализмот, стравот и пропагандата, но и како може да стане простор во кој луѓето повторно учат да зборуваат без да се уништуваат.
Научници, верски лидери и дипломати во заедничка расправа
Годинава на конференцијата учествуваат 79 професори, научници, истражувачи, верски лидери, дипломати и експерти од повеќе континенти. Меѓу истакнатите гости се проф. Масимо Интровиње од Италија, основач и директор на CESNUR, проф. Пабло Аргарате од Австрија, носител на УНЕСКО катедрата за интеркултурен и меѓурелигиски дијалог за Југоисточна Европа, проф. Џејмс Кеј од САД, поранешен декан и потпретседател на Princeton Theological Seminary, проф. Балаш М. Мезеи од Унгарија, проф. Марк К. Ли од САД и амбасадорот на Казахстан, Сатубалди Буршаков.
Во рамките на конференцијата се предвидени пленарни предавања, тематски панели и дискусии за религијата и современите конфликти, религискиот национализам, миротворството, човековите права, културната дипломатија и улогата на религијата во современото општество. Според најавата објавена од International Network for Hate Studies, собирот се одржува по претходните европски и светски конференции за религиски дијалог и соработка, со цел да се вклучат и јавноста, носителите на политики и верските заедници во барање решенија за овие предизвици.
Таквиот состав не е случаен. Религијата не може да се разбере само од теолошка перспектива, ниту војната само од воена. Меѓу нив стојат историјата, сиромаштијата, колективната траума, пропагандата, образованието, медиумите, јазикот и политичката корист од стравот. Затоа дијалогот мора да биде интердисциплинарен – не затоа што тоа звучи модерно, туку затоа што реалноста одамна не се собира во една дисциплина.
Во Panoptikum контекст ова прашање се допира и со темите за човечката агресивност и нејзиното преминување во насилство. Во текстот „Агресивноста – кога е енергија за живот, а кога станува насилство“ беше поставена токму таа линија: конфликтот не исчезнува со премолчување, туку со именување, разбирање и вистински дијалог.
Зошто ова му е важно на Скопје
Скопје не е случајна сцена за ваков собир. Градот во себе носи слоеви на православна, исламска, католичка, еврејска, османлиска, балканска и модерна урбана меморија. Тоа не значи дека е идеална слика на хармонија. Напротив, токму градовите со повеќе мемории најдобро знаат дека соживотот не е романтична разгледница. Тој е секојдневна вештина: како се зборува, како се учи, како се памети, како се слави, како се тагува и како се признава достоинството на другиот.
Затоа конференцијата има поширока вредност од самата академска агенда. Таа го поставува Скопје на мапата на разговори што светот мора да ги води сè почесто: како да се спречи верата да биде украдена од политиката на омраза; како да се сочува светото без да се произведе непријател; како да се зборува за мир без мирот да стане празна дипломатска формула.
Во време кога глобалните конфликти лесно се претвораат во локални стравови, ваквите собири имаат смисла само ако остават трага надвор од конференциската сала. Мирот не се гради со една декларација, ниту со една свечена изјава. Но секоја сериозна средба што одбива да ја претвори религијата во оружје, а ја враќа како јазик на човечност, е мал отпор против светот што премногу лесно се навикнува на непријателства.
