Извештај што не ја затвора дебатата, туку ја враќа дома

Комитетот за надворешни работи на Европскиот парламент го усвои извештајот за Македонија подготвен од известувачот Томас Вајц. Гласањето во АФЕТ заврши со 43 гласа „за“, 17 „против“ и 13 „воздржани“, а документот сега треба да оди на гласање пред Европскиот парламент во целосен состав. Во соопштението на Европскиот парламент пораката е двојна: европската перспектива останува отворена, но напредокот во реформите е оценет како недоволен, особено во владеењето на правото, судските реформи и борбата против корупцијата.

Тоа е суштината на овој извештај: Брисел не ја повлекува раката кон Македонија, но повеќе не остава многу простор за политичка самоутеха. Европската поддршка е јасна, дури и експлицитна, но таа веќе не може да биде замена за домашна институционална работа. Ако европскиот пат некогаш се читаше како дипломатска приказна, сега повторно се сведува на многу конкретни прашања: судство, корупција, изборни правила, политичка култура и способност на државата да ги носи тешките одлуки без секој реформски чекор да го претвора во партиски фронт.

Реформите веќе не се реторика за извештаи

Во извештајот се подвлекува дека демократските институции во Македонија продолжуваат да функционираат задоволително, но политичката поларизација ги одложува клучните реформи и назначувања. Европратениците бараат политичките партии да излезат од острата реторика и да соработуваат во унапредувањето на европската траекторија на земјата. На иста линија е и забелешката дека сеопфатната изборна реформа доцни.

Ова не е техничка забелешка, туку политичка дијагноза. Кога изборната реформа доцни, кога назначувањата се предмет на блокади, кога судството останува без доверба, а борбата против корупцијата произведува повеќе најави отколку пресуди, тогаш европскиот процес се троши однатре. Македонија може да има точни дипломатски реченици, може да има формална усогласеност, може да има пријатели во европските институции, но сето тоа нема тежина ако граѓанинот дома гледа држава што премногу често запира на првата институционална кривина.

Тука природно се надоврзува и претходната анализа на Паноптикум за Планот за раст за Западен Балкан, во која реформите не се третираат како административна обврска, туку како вистинска валута на довербата меѓу кандидатите и Унијата.

Уставните измени остануваат во центарот, но не се единствениот проблем

Европратениците повторно посочуваат дека обновена политичка посветеност и меѓупартиска соработка се итно потребни, вклучително и за усвојување на уставните измени што би овозможиле отворање на првиот преговарачки кластер. Тоа е делот што во македонската јавност најбрзо произведува политички судир затоа што европското барање се судира со домашното чувство дека пристапниот процес предолго е заробен во билатерална условеност.

Сепак, извештајот на Вајц не дозволува целиот проблем да се сведе само на уставните измени. Во него еднакво тешко стојат владеењето на правото, судската независност, борбата против корупцијата, изборната реформа и отпорноста кон дезинформации. Тоа е важно: Македонија има право да бара предвидлив европски процес, но нема право реформскиот застој дома да го крие зад европските неправди. Двете работи можат да бидат вистинити истовремено – билатералната замка е реална, а домашната институционална слабост исто така е реална.

Затоа овој извештај треба да се чита заедно со пошироката дебата за билатералните блокади во ЕУ-процесот и со основниот европски тест содржан во Копенхашките критериуми: демократија, функционални институции, владеење на правото и способност да се преземат обврските на членството.

Кластерот „Основи“ е вистинската мера

Во европската методологија за проширување преговарачките поглавја се групирани во шест тематски кластери, а кластерот „Основи“ се отвора прв и се затвора последен; напредокот во него го одредува вкупното темпо на преговорите. Тоа го покажува и објаснувањето на Европската комисија за кластерите.

Токму затоа забелешките за судството, корупцијата, изборната реформа и институционалната функционалност не се споредни точки од извештајот. Тие се срцето на процесот. ЕУ не бара само усогласување со законодавство на хартија, туку држава што може да покаже дека правилата важат и кога не се пред камери, кога нема европски претставник во салата и кога случајот е политички непријатен.

Амандманите и бугарската линија во текстот

Домашните медиумски извештаи наведуваат дека усвоената верзија содржи 11 компромисни амандмани и два посебни амандмана поднесени од бугарски европратеници, поврзани со третата меѓувладина комисија меѓу Скопје и Софија, спроведувањето на Договорот за добрососедство и работата на историската комисија. Целосната официјална документација за постапката се следи преку досието во Законодавната опсерваторија на Европскиот парламент.

Ова е делот што во Македонија ќе се чита највнимателно затоа што секое враќање на историската комисија и протоколите во европски документ ја продолжува чувствителната расправа: каде завршува европската реформа, а каде почнува билатералното условување? Паноптикум веќе пишуваше за потребата од предвидлив европски процес. Овој извештај уште еднаш покажува дека предвидливоста не е само македонско барање кон ЕУ, туку и македонска обврска кон сопствените институции.

Поддршка без илузија

Томас Вајц, известувачот за Македонија, по усвојувањето порача дека документот доаѓа во клучен момент за проширувањето и дека иднината на земјата е во Европската Унија. Истовремено, неговата порака не е празна утеха: Владата треба да ги продолжи реформските напори и да остане цврсто на интегративниот пат.

Затоа најточното читање на извештајот е ова: Македонија не е отфрлена, но не е ни ослободена од сопствената задача. Европскиот пат не се брани само со големи национални реченици, ниту се добива само со формално усогласување. Тој се докажува со суд што не се плаши, обвинителство што не калкулира, администрација што не служи како партиски плен, изборни правила што не се менуваат според дневна потреба и јавност што може да разликува информација од манипулација.

Извештајот на Вајц затоа е повеќе огледало отколку пресуда. Во него Македонија може да ја види европската поддршка, но и домашниот долг што не може бескрајно да се одложува.