Европската порака е појасна од домашната политика

Македонскиот европски пат повторно е фатен во старата стапица: Брисел зборува за реформи, владеење на правото и политички договор, Софија останува дел од преговарачката реалност, а Скопје најчесто одговара со меѓупартиски обвинувања и големи зборови за достоинство, предавство, гаранции и национални интереси. Проблемот веќе не е само во тоа што Македонија е блокирана. Проблемот е што земјата сè потешко покажува дека знае како да ја претвори блокадата во стратегија.

Во најновата оценка за земјите од Западен Балкан Европскиот парламент ја потврди поддршката за членството на Македонија во ЕУ, но истовремено посочи дека напредокот зависи од трајни и длабоки реформи. Во делот за Македонија европратениците изразуваат жалење за недостигот на напредок, особено во владеењето на правото, судските реформи и борбата против корупцијата, а бараат и обновена политичка посветеност и меѓупартиска соработка за уставните измени што би овозможиле отворање на првиот преговарачки кластер. Извештајот на Европскиот парламент е корисен токму затоа што ја симнува темата од партиската сцена и ја враќа таму каде што реално припаѓа: во институциите, судството, реформите и способноста на политичкиот систем да донесе тешки одлуки.

Тоа не значи дека билатералното условување од Бугарија е праведно, европски чисто или политички невино. Напротив, македонскиот случај одамна покажува колку лесно европската методологија може да се претвори во простор за национални притисоци. Но тоа само по себе не ја ослободува Македонија од домашната задача. Кога правосудството нема доверба, кога корупцијата останува речиси недопирлива, кога институциите изгледаат како продолжение на партиските штабови, тогаш надворешниот спор станува удобно алиби за внатрешната слабост.

Вајц ја кажува непријатната средина меѓу дијалогот и конкретните чекори

Известувачот на Европскиот парламент за Македонија, Томас Вајц, испрати порака што не ѝ одговара целосно ниту на власта, ниту на опозицијата. Според него, дијалогот со Бугарија мора да продолжи, но самите разговори не се доволни без конкретни политички чекори. Тој потсетува дека добрососедството не се гради само со формални договори, туку со постепено обновување на довербата, при што билатералните прашања не треба да станат бесконечна блокада на европската интеграција.

Тука е суштината на македонската дилема. Ако Скопје само зборува за достоинство, а не испорачува реформи, Брисел ќе го слуша со сè помалку трпение. Ако ЕУ дозволува билатерални спорови да го заменат мерит-системот, тогаш ја губи сопствената веродостојност. Ако Софија ја разбира европската рамка како простор за историска ревизија, тогаш добрососедството го сведува на право на посилниот. Македонија е во триаголник во кој секоја страна има дел од одговорноста, но најмалку простор има онаа држава што чека да ѝ се отвори вратата.

На Panoptikum веќе беше анализирано дека Вајц ја враќа Македонија во европската трка, но под бугарски филтер. Новата порака само ја заострува истата точка: европската перспектива постои, но не е автоматска; политичката симпатија постои, но не е правна гаранција; критиката кон билатералните блокади постои, но не ја брише обврската за уставни измени и реформи.

Домашната расправа повторно бега во партиски ровови

Додека од Брисел доаѓа порака за институционален напредок, домашната сцена повторно се враќа во познатата драматургија. Христијан Мицкоски ја гради линијата на достоинствен европски пат, бара гаранции и политички пресврт, а во партискиот говор ВМРО-ДПМНЕ се претставува како повеќе од партија – како најголем македонски политички бренд. Од другата страна, Венко Филипче го обвинува Мицкоски дека е единствениот виновник за блокираниот европски пат, а владејачката партија возвраќа со реторика за државни интереси, идентитет и наводно прифаќање туѓи диктати.

Оваа размена не е само дневна политика. Таа е симптом на подлабок проблем: Македонија одамна нема заеднички јазик за европската интеграција. ЕУ се користи како политичко оружје, не како национална стратегија. Власта ја претвора во доказ дека брани идентитет, опозицијата во доказ дека власта ја блокира иднината, а граѓанинот останува меѓу две недоволни реченици: „не прифаќаме диктати“ и „мора да се оди напред“.

Ниту едната, ниту другата реченица не е стратегија. Првата е празна ако не кажува како ќе се деблокира процесот. Втората е опасно плитка ако не кажува под кои услови и со какви гаранции ќе се оди напред. Македонија не смее да биде ниту субмисивна, ниту самозадоволно блокирана. Токму затоа текстот Европски пат без „молчи и слушај“ останува важен контекст: достоинството не е спротивност на дипломатијата, а дипломатијата не е капитулација ако е водена со јасен државен план.

Реформите не се европска казна, туку домашна потреба

Најлесно е секоја европска забелешка да се чита како притисок. Потешко е да се признае дека дел од тие забелешки се болна, но точна дијагноза. Владеење на правото, независно судство, борба против корупција, транспарентни институции, функционална администрација – тоа не се подароци за Брисел. Тоа се услови за нормална држава.

Во истиот политички ден кога се води битка за европскиот пат, опозицијата ја обвинува Владата дека должи близу 200 милиони евра за поврат на ДДВ кон фирмите и дека приватниот сектор е во сериозен притисок. Станува збор за партиско тврдење што бара институционална проверка, но и за тема што ја покажува пошироката слика: европската интеграција не е само уставна формула, туку и економска предвидливост, доверба во државата и способност јавните пари да се управуваат одговорно.

Европската агенда паѓа кога се сведува само на спор со Бугарија. Таа паѓа и кога економијата се третира како пропагандна сцена, а не како простор во кој компаниите, работниците и граѓаните секојдневно ја плаќаат цената на институционалната несигурност. Ако Македонија сака да биде европска држава, таа мора да стане попредвидлива и пред да влезе во ЕУ.

Бугарскиот спор не смее да ја проголта целата држава

Македонија има право да бара од ЕУ принципиелност. Има право да бара гаранции дека билатералните историски барања нема постојано да се префрлаат од една во друга фаза. Има право да инсистира македонскиот јазик, идентитет и историска посебност да не бидат предмет на преговарање. Но државата нема право да ја замрзне сопствената иднина додека чека некој друг да ја реши кризата.

Во анализата Бугарската рамка останува иста веќе беше јасно поставено дека Софија не покажува намера да се помести од договореното во 2022. година. Тоа е непријатна реалност, но реалност. А политиката што не сака да ја види реалноста, обично завршува во патриотски театар: многу аплауз, малку резултат.

Истовремено, не треба да се заборави дека и ЕУ има проблем со сопствената методологија. Ако една земја-кандидат може со години да биде држена надвор од процесот поради прашања што не се класичен дел од европското право, тогаш Унијата мора да објасни како го разбира проширувањето. Македонија не смее да биде лабораторија за двојни стандарди. Но и Македонија не смее да се однесува како реформите да се споредна тема додека трае големата дипломатска неправда.

На Македонија ѝ треба помалку историски бес и повеќе државничка дисциплина

Ова е момент во кој македонската политика мора да излезе од навиката секоја криза да ја претвора во митинг. Прашањето не е кој погласно ќе каже дека го брани идентитетот. Прашањето е кој може да изгради план што истовремено ќе ги заштити македонските позиции, ќе ја врати довербата во институциите и ќе создаде политичко мнозинство за реален чекор напред.

Брисел чека реформи, но не чека бесконечно. Софија ја користи рамката, но таа рамка нема да исчезне со игнорирање. Скопје може да бара гаранции, но гаранциите нема да дојдат како замена за домашна работа. Европскиот пат не се брани со партиски етикети, туку со институции што не зависат од партиски телефонски повици, судство што не се плаши од моќни луѓе, економија што не живее од задолжување и политичка култура што знае да направи разлика меѓу национален интерес и партиска употреба на нацијата.

Македонија не е без шанси. Но шансата која постои сега не е романтична, туку строга. Таа бара политичари кои ќе престанат да ја користат Европа како декор и ќе почнат да ја градат државата како европска – дома, пред да ја примат во Брисел.