Политичкиот отчет најлесно се гради со две фотографии: една од наследената состојба и една од денешниот ден. Меѓу нив се ставаат проценти, милиони евра и порака дека работите конечно се движат. Во земјоделството, сепак, успехот не се мери според убедливоста на изјавата, туку според тоа дали водата стигнала до нивата, дали производителот има предвидлив приход и дали јавните инвестиции навистина станале функционална инфраструктура.
Денеска премиерот Христијан Мицкоски изјави дека Владата постигнала „исклучително голем напредок“ во земјоделството. Како аргументи ги наведе зголемената исполнетост на акумулациите, редовните плати во јавните претпријатија, исплатата на субвенциите, повисоката цена и поголемиот откуп на тутунот, очекуваното производство на грозје и активирањето кредит од германската банка KfW за проекти за наводнување. Изјавата беше пренесена од повеќе медиуми, главно без дополнителна проверка или споредба со независни податоци.
Бројка што бара контекст, не аплауз
Најсилната бројка во владиниот отчет е тврдењето дека акумулациите што се користат за наводнување биле исполнети само 8% во август 2024. година, а сега се над 70%. Разликата е голема и, доколку е пресметана според иста методологија, за истите акумулации и споредлив период, таа несомнено значи подобра водна резерва за земјоделството.
Проблемот е што со изјавата не беше објавена табела од која јавноста може да види за кои акумулации станува збор, колкав е нивниот поединечен капацитет, каков бил водостојот на ист датум во претходните години и колкав дел од растот произлегува од врнежите, дотокот, намалената потрошувачка или подоброто управување. Акумулацијата не е политички семафор. Нејзиното ниво е резултат на природни и управувачки фактори, поради што еден збирен процент не може автоматски да се претвори во доказ за целосен пресврт.
Паноптикум веќе укажа дека сушата одамна престана да биде само временска непогода и стана прашање на земјоделска политика. Токму затоа добрата состојба во акумулациите е важна, но вистинскиот резултат ќе се види во бројот на хектари што навреме добиле вода, во загубите низ каналската мрежа, во цената на наводнувањето и во способноста системот да издржи сушна година. Поширокиот контекст е обработен и во анализата за водните ресурси на Македонија, каде водата се разгледува како стратешко, а не сезонско прашање.
Кредитот од 2019. година и политиката на наследените проекти
Мицкоски со право отвора прашање зошто еден голем инфраструктурен проект со години не бил реализиран. Доколку актуелната Влада ги отстранила административните, проектантските или тендерските блокади, тоа е конкретна заслуга што треба да се регистрира. Политичката одговорност на претходната власт за застојот не исчезнува само затоа што денес проектот повторно се претставува пред јавноста.
Сепак, кредитот од 80 милиони евра не е ново обезбедено финансирање. Договорот со KfW бил потпишан во декември 2019. година како дел од програма вредна 110,7 милиони евра. Тогаш биле наведени четири системи за наводнување – Страиште, Лисиче, Коњско и Пепелиште – со цел водата да стигне до околу 14.000 хектари. Во сегашниот отчет се зборува за три нови проекти, без јасно објаснување кој дел од првичната програма е опфатен, дали нејзиниот обем е променет и во која фаза се наоѓа секој систем.
Тука се гледа разликата меѓу политичка заслуга и институционален континуитет. Една влада го договорила кредитот, друга го оставила заглавен, трета може да го придвижи. Граѓаните немаат корист од натпреварот кој прв го ставил потписот, туку од роковите, изведбата и водата во цевководите. Затоа тврдењето дека седум години се плаќала камата без реализација треба да биде придружено со точна финансиска пресметка: колку средства биле повлечени, колку камата е платена, за кој период и кои договорни обврски биле активирани.
Тутунот и грозјето: количината не е целата слика
Во владиниот отчет беа наведени и растот на откупениот тутун од околу 16 на 26 милиони килограми, зголемувањето на цената од 150-160 на 420-430 денари за килограм и производство на повеќе од 120 милиони килограми грозје. Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството објави дека се исплатени 99 проценти од тутунопроизводителите за реколтата од 2025. година, додека Министерството за земјоделство претходно соопшти дека бербата на грозје во 2025 година надминала 120 милиони килограми. Тоа се позитивни сигнали и не треба да се релативизираат само затоа што ги соопштува власта.
Меѓутоа, количината, откупната цена и субвенцијата мерат различни нешта. Повисоката цена може да произлезе од подобар квалитет, недостиг на понуда, пазарни услови, инфлација, државна поддршка или комбинација од повеќе фактори. Поголемиот род не кажува колкав бил нето-приходот на земјоделецот откако ќе се платат горивото, ѓубривото, препаратите, работната сила, водата и транспортот. Токму затоа во текстот за исплатата на повеќе од две милијарди денари за тутунарите нагласивме дека субвенцијата помага, но не може да ја замени инфраструктурата, стабилниот пазар и предвидливата вредност на трудот.
Земјоделскиот напредок се гледа и во продуктивноста по хектар, старосната структура на производителите, бројот на активни стопанства, извозната вредност, домашната преработка и способноста земјоделецот да инвестира без секоја сезона да ја започнува со долг. Без тие показатели, политичкиот отчет останува составен од внимателно избрани успешни точки, а не од целосна слика на секторот. Во таа поширока рамка се вклопува и анализата „Македонското земјоделие почнува од почвата, сонцето и водата“.
Како изгледа отчет што може да се провери
Критичкиот однос не значи автоматско негирање на секој владин резултат. Редовната исплата на плати, расчистувањето на заостанатите субвенции, подобрата водна резерва и придвижувањето на долго блокираните проекти се реални и важни чекори кога се поткрепени со документи. Прашањето е дали тие чекори веќе претставуваат системски пресврт или се почеток што допрва треба да даде мерливи резултати.
Уверлив земјоделски отчет би содржел податоци по акумулација, месечни споредби со повеќегодишниот просек, број на фактички наводнувани хектари, загуби во мрежата, точна реализација на капиталните инвестиции, рокови за секој проект, исплатени и преостанати обврски по програми, просечен приход по земјоделско стопанство и независно проверливи податоци за производството и откупот. Тогаш бројките нема да бидат декор на политичкиот говор, туку јавна сметка.
Владата има право да го истакне она што го придвижила. Јавноста има уште поголемо право да праша колку од најавеното е завршено, колку чини и кога ќе стигне до земјоделецот. Во земјоделството, резултатот не се бере на прес-конференција. Тој се гледа на нивата, во откупниот пункт и во семејната сметка на човекот што ја обработува земјата.
