Македонија повторно е во онаа тесна дипломатска точка во која секој збор тежи повеќе од протоколарна изјава. Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски најавува можност за средба на високо ниво во Софија, но истовремено ја задржува клучната владина позиција: европскиот пат нема алтернатива, но во моментов нема услови за уставни измени без доверба, институционални гаранции и видлива испорака од другата страна.
Тоа не е само нова епизода во македонско-бугарскиот спор. Тоа е проверка дали Брисел навистина сака да го раздвижи проширувањето или повторно ќе ја остави Македонија во истата политичка чекалница – со европска перспектива на хартија и билатерална брава на вратата.
Средба во Софија како можност, не како отстапка
уцунски не исклучува средба на високо ниво во Софија следната недела, за време на неговата посета и посетата на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на регионален настан во Бугарија. Според него, таква средба во моментов не е договорена, но не би била изненадување ако се случи.
Оваа формулација е важна. Таа остава простор за дијалог, но не ја прикажува средбата како политичко попуштање. Напротив, пораката е дека Македонија не може да си дозволи прекин на комуникацијата со соседите, особено како земја членка на НАТО и кандидат за членство во Европската Унија. Но, дијалогот сам по себе не е решение ако остане само сценографија за повторување на старите позиции.
Кошта ја повтори рамката, Муцунски бара доверба
Поводот за новата дипломатска динамика е и изјавата на претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, по средбата со премиерот Христијан Мицкоски во Скопје. Во официјалното соопштение на Европскиот совет Кошта порача дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори.
Муцунски, пак, не сака да ја толкува изјавата на Кошта како затворена врата за гаранции. Тој вели дека кај највисоките претставници на ЕУ чувствува желба за стимулирање дијалог меѓу Македонија и Бугарија. Тоа е внимателна дипломатска реченица: не вели дека Брисел ја сменил рамката, туку дека можеби има простор таа да се направи политички поднослива.
На Panoptikum ова прашање веќе беше отворено во анализата „Кошта во Скопје ја затвори вратата за нова рамка, Мицкоски бара предвидлив европски процес“, каде што суштинската дилема е дали европскиот процес ќе остане предвидлив или ќе продолжи како серија условувања што постојано се поместуваат.
Уставните измени не се само процедура, туку прашање на политичка доверба
Владината позиција останува дека Македонија е цврсто на европскиот пат, но во моментов не постојат предуслови за отворање на процесот на уставни измени. Според Муцунски, тие услови можат да се создадат само преку меѓусебна доверба и институционални гаранции.
Тука е јадрото на спорот. Брисел гледа преземена обврска од 2022. година. Софија ја чита истата рамка како затворен услов. Скопје бара гаранции дека исполнувањето на тој услов нема да стане вовед во нова листа барања. Затоа уставните измени веќе не се само прашање на двотретинско мнозинство. Тие се прашање на политичка доверба, јавна убедливост и државна предвидливост.
Во текстот „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и потребата од гаранции“, Panoptikum ја постави токму оваа дилема: што добива Македонија, што конечно се затвора и кој гарантира дека по уставниот чекор нема да се појави нова билатерална пречка.
Ковачев ја заострува бугарската линија
Од бугарска страна европратеникот Андреј Ковачев од Европската народна партија ја повтори тврдата позиција дека Скопје треба да престане да ја префрла одговорноста врз Бугарија. Според него проблемот е во неспроведувањето на преземените обврски. Оваа изјава тој ја даде во контекст на расправата во Комитетот за надворешни работи на Европскиот парламент за извештајот за Македонија.
Во истиот извештај се наведува дека во АФЕТ бил усвоен извештајот за Македонија со 43 гласа „за“ и 17 „против“, при што европратениците предупредиле на недоволен напредок во реформите, силна политичка поларизација и ризици од дезинформации и странско мешање.
Ова е важно затоа што европската критика не оди само кон Софија или кон билатералниот спор. Таа оди и кон домашната реформска состојба. Ако Македонија сака да го зајакне аргументот дека е блокирана од билатерална политика, мора истовремено да покаже дека реформите не се алиби, туку работа што се испорачува без изговор.
Европскиот пат бара стратегија, не само реакција
Македонската позиција во овој момент има смисла само ако биде претворена во јасна дипломатска стратегија. Да се бараат гаранции е легитимно. Да се инсистира на реципроцитет е неопходно. Да се продолжи дијалогот со Бугарија е рационално. Но, ако сите три линии не се врзат во конкретен план Македонија ризикува да остане заробена меѓу две реченици: „нема алтернатива на ЕУ“ и „нема услови за уставни измени“.
Во претходната анализа „Ниту милиметар“ како дипломатска линија, Panoptikum забележа дека добрососедството не може да биде еднонасочна улица. Таа теза сега станува уште поважна. Ако ЕУ сака кредибилен процес, мора да покаже дека проширувањето не е само техника на одложување. Ако Бугарија бара исполнување, мора да покаже дека и самата го разбира добрососедството како обврска, не само како право да условува. Ако Македонија бара доверба, мора да ја гради и преку реформи, институции и прецизна дипломатија.
Затоа најавата за можна средба во Софија не треба да се чита како драматичен пресврт. Таа е тест. Дали разговорите ќе произведат нешто повеќе од фотографија и протоколарни зборови? Дали Брисел ќе помогне да се формулира механизам што ќе ја врати предвидливоста? Дали Софија ќе покаже дека европскиот пат на Македонија не го гледа само како простор за притисок?
Македонија не може да избега од европската географија, ниту треба да бега од европската идеја. Но, европскиот пат не смее да се сведе на бесконечно докажување дека македонскиот идентитет, јазик и политичка самостојност не се преговарачка ставка. Дипломатијата има смисла само ако отвора пат. Ако само го повторува ѕидот, тогаш проблемот не е во средбите, туку во нивната празнина.
