Уредничка теза: годинашната матура не е само испит за матурантите, туку и проверка за системот – дали различните образовни патеки конечно ќе се мерат со различна, поправедна и појасна логика.
Првиот екстерен испит и првата проверка на новиот систем
Во Македонија денеска, 6 јуни 2026. година, почна полагањето на матурските екстерни испити. Според податоците на Државниот испитен центар, пријавени се вкупно 14.587 кандидати: 12.184 за државна матура, 2.276 за државна стручна матура и 127 за државна уметничка матура. Тоа е слика на една генерација што прва ја поминува матурата низ три различни образовни патеки.
Првиот екстерен испит почна во 9 часот. Кандидатите за државна матура избираат меѓу странски јазик – англиски, француски, германски, руски или италијански – и математика. Учениците кои полагаат државна стручна матура имаат избор меѓу англиски јазик и математика, а кандидатите за државна уметничка матура полагаат англиски јазик или историја. Оваа структура произлегува од новиот модел на матурски испити, поставен според видот на средното образование.
Тоа е суштината на годинашната новина: матурата веќе не е еден ист калап за сите ученици. Гимназијалците, учениците од стручните училишта и учениците од уметничките училишта не доаѓаат од ист наставен пат, па логично е и завршната проверка да не ги третира како да доаѓаат од иста училница. За поширокиот контекст на оваа промена, Panoptikum веќе пишуваше во анализата „Матура 2026: три испити, една генерација и старото прашање – што навистина проверуваме?“.
Најмногу кандидати избрале англиски јазик
Бројките покажуваат јасна слика за изборот на учениците. За тестот по англиски јазик се пријавени 13.208 кандидати, од кои 11.017 се за државна матура, 2.107 за државна стручна матура и 84 за државна уметничка матура. Математика денеска полагаат 1.173 кандидати, а историја 38 ученици од уметничката матура. Од другите странски јазици, кои се опција само за кандидатите за државна матура, за германски се пријавени 52 ученици, за француски 20, за руски седум, а за италијански двајца.
Во овие бројки има повеќе од статистика. Англискиот јазик очекувано доминира како најизбран предмет, што зборува и за реалната јазична ориентација на генерацијата и за начинот на кој учениците ја замислуваат својата понатамошна образовна и професионална патека. Математиката, пак, останува избор за помал, но значаен дел од кандидатите – оние што ја гледаат како влез во технички, природно-научни или економски студии.
Мајчиниот јазик доаѓа на 11. и 12. јуни
Задолжителниот екстерен испит по мајчин јазик и литература ќе се полага во два термина. Кандидатите пријавени за државна матура ќе полагаат на 11. јуни, а кандидатите за државна стручна и државна уметничка матура на 12. јуни, исто така од 9 часот. Македонски јазик и литература годинава ќе полагаат 9.810 ученици, албански јазик и литература 4.199, турски јазик и литература 360, а српски јазик и литература пет кандидати.
Токму испитот по мајчин јазик останува една од најважните точки на матурата. Тој е формална проверка на граматика, книжевност и писменост и проверка на основната способност на ученикот да чита, разбира, поврзува и изразува мисла. Во време кога образованието сè повеќе се мери со тестови, поени и процедури, ова прашање останува клучно: дали училиштето создава ученици што само одговараат, или луѓе што умеат да мислат?
Во таа насока оваа вест природно се надоврзува на поширокиот уреднички разговор за модерното образование како систем што учи или систем што мери и на прашањето дали образованието ќе вреди само ако создава луѓе што мислат.
Фер полагање, надзор и доверба
За спроведувањето на испитите се ангажирани околу 2.500 тестатори и околу 200 набљудувачи. Во просториите за полагање е забрането користење мобилни телефони и други електронски уреди. Дел од училиштата што немаат соодветни просторни услови ги користат амфитеатрите на факултетите, а останатите полагаат во спортски сали, холови и аули во своите училишта.
Ова е делот во кој матурата станува повеќе од ученичка обврска. Таа е и тест на институционална доверба. Ако испитот треба да значи нешто, мора да биде организиран фер, еднакво и транспарентно. Ако учениците треба да веруваат во резултатот, мора да веруваат и во процедурата. Затоа годинашната матура ќе се чита двојно: низ резултатите на матурантите, но и низ способноста на системот да ја спроведе промената без хаос, нејасност и импровизација.
Официјалните информации за матурските испити се објавуваат преку Државниот испитен центар и преку порталот Државна матура.
На прв поглед, денешниот ден е само почеток на матурскиот календар. Во суштина, тој е мал јавен испит за тоа какво образование сакаме. Такво што ќе ги реди учениците во табели или ќе им даде праведна шанса да покажат што навистина научиле.
