Во македонската политика понекогаш еден пасош тежи повеќе од цела програма. Не затоа што документот сам по себе ја мери лојалноста, туку затоа што во земја со долга историја на недоверба, поделени идентитети и партиски двојни аршини, државјанството лесно станува симбол на нешто поголемо: кому му припаѓа власта кога одлучува во име на граѓаните?

Пропаднатиот обид да се отвори собраниска процедура за ограничување на двојното државјанство кај министрите не е само уште една партиска епизода. Тој е тест за политичката доследност. Ако пратеникот треба да има само македонско државјанство, зошто истиот критериум да не важи и за министерот? И обратно: ако двојното државјанство е законски дозволено право на граѓаните, до каде смее државата да оди кога тоа право го условува со јавна функција?

Предлогот не помина – но темата не заврши

Предлогот на СДСМ за измени на Законот за Владата, со кој членовите на извршната власт би можеле да поседуваат исклучиво македонско државјанство, денеска не доби поддршка во Собранието. За предлогот гласале само 20-ца пратеници од 84-ца регистрирани во салата, додека владејачкото мнозинство не го поддржало предлогот.

Во дневнополитичка смисла, тоа беше пораз за опозицијата. Во институционална смисла, тоа беше нешто поинтересно: уште едно одложување на прашањето дали највисоките носители на власта треба да имаат посебен, построг режим од обичниот граѓанин. Паноптикум тука не гледа само расправија за пасоши, туку судир меѓу две логики – логиката на граѓанско право и логиката на јавна доверба.

Координаторот на пратеничката група на СДСМ, Оливер Спасовски, го образложи предлогот како обид да се воспостави еднаков критериум за пратениците и министрите. Според неговата аргументација, ако во Законот за пратеници се отвора можност за ограничување на двојното државјанство, тогаш сличен услов треба да важи и за членовите на Владата. Во јавната дебата беше спомната и министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска, во контекст на прашањата за странски државјанства кај актуелни функционери.

Двојниот аршин како политички проблем

Вистинската политичка тежина на случајот е во симетријата. ВМРО-ДПМНЕ претходно поднесе предлог пратениците да не можат да поседуваат друго државјанство освен македонското, но тој предлог, според останува неизвесен, меѓу другото и поради бројни амандмани и најави за блокирање на процедурата. Поднесени се околу 170 амандмани, а расправата за предлогот е заглавена во парламентарната процедура.

Така се создава политички парадокс: едно државјанство за пратениците е претставено како принцип, но кога истиот принцип се проширува кон министрите, одеднаш се јавуваат процедурални, уставни и политички резерви. Можеби тие резерви не се без основа. Но за јавноста, која ретко чита правни образложенија до крај, останува впечатокот дека правилата се пишуваат според тоа кого во моментот го погодуваат.

Од ВМРО-ДПМНЕ одговорија дека не биле консултирани за предлогот на СДСМ и дека има најави за проверка на уставноста и законитоста на таквото ограничување. Тоа е важен аргумент затоа што прашањето не може да се решава само со партиска парола. Но токму затоа оваа тема бара јавна, стручна и отворена дебата, а не тактичко притискање или непритискање на копчето за гласање.

Правото на државјанство и прашањето на јавната функција

Македонското законодавство го познава двојното државјанство. Во пречистениот текст на Законот за државјанството на Македонија стои дека македонски државјанин може да има и државјанство на друга држава. Оттука, ограничувањето не би било едноставно прашање на „патриотизам“, туку прашање на правна архитектура: дали поседувањето второ државјанство може да биде легално за граѓанинот, а пречка за носителот на одредена јавна функција?

Дополнителна тежина има и уставното прашање за повратното дејство на законите. Уставната рамка предвидува дека законите и другите прописи не можат да имаат повратно дејство, освен по исклучок кога тоа е поповолно за граѓаните. Тоа значи дека секое решение што би се однесувало на веќе избрани функционери мора да биде особено внимателно формулирано.

Во демократска држава јавната функција не е приватна сопственост. Таа е доверена моќ. Затоа може да постојат посебни услови за луѓето што располагаат со буџети, безбедносни информации, дипломатски позиции и политички одлуки. Но ако се воведуваат такви услови, тие не смеат да бидат селективни. Не може принципот да биде строг кога важи за политичкиот противник, а флексибилен кога стигнува до сопствениот кабинет.

Од правна дилема до политички театар

Случајот брзо се претвори во партиски судир. СДСМ по гласањето обвини дека власта избегнува да го поддржи предлогот затоа што во нејзините редови има функционери со странски пасоши. Но колку повеќе темата се претвора во партиска муниција, толку помалку се разговара за суштината.

А суштината е непријатна за сите. Македонија одамна живее со функционери што зборуваат за национални интереси како за висока морална категорија, а истовремено политичките партии не сакаат целосна транспарентност околу личните, имотните, бизнис и државјанските врски на луѓето што ја водат државата. Во таква атмосфера, пасошот станува метафора. Не секогаш фер, не секогаш правно прецизна, но политички моќна.

Еден пасош не прави автоматски чесен функционер. Два пасоша не прават автоматски предавник. Но јавната функција бара појасна одговорност од обичниот живот. Кога граѓанинот избира власт, тој не гласа само за програма, туку и за доверба дека одлуките ќе се носат без скриени лојалности, без резервни излези и без лични безбедносни мрежи во друга држава.

Потребен е принцип, не моментална корист

Дебатата за двојното државјанство кај функционерите ќе продолжи затоа што таа не е исцрпена со едно гласање. Напротив, сега е појасно дека темата има три слоја: правен, политички и морален. Правниот бара уставно издржано решение. Политичкиот бара еднакви правила за сите избрани и именувани функционери. Моралниот бара нешто што македонската политика најчесто го избегнува – ист аршин кога си во опозиција и кога си на власт.

Ако државата сака да воведе правило „еден функционер – едно државјанство“, тоа мора да биде системско, јасно, уставно проверено и еднакво применливо. Не само за пратеници. Не само за министри. Не само за оние што во моментот се незгодни за политичката сцена. Во спротивно, секој следен предлог ќе изгледа како алатка за партиска пресметка, а не како обид да се зајакне институционалната доверба.

На крајот, ова прашање не е само колку пасоши има еден функционер. Прашањето е колку лица има една власт кога зборува за принципи.