Проверка што веќе не е само партиска расправија
Имотната состојба на генералниот секретар на Владата, Игор Јанушев, повторно влезе во фокусот на јавноста откако опозициската СДСМ побара институционална проверка на наводите за негова поврзаност со компанија регистрирана во Бугарија. Суштината на случајот не е дали некој функционер смеел да има деловна трага надвор од државата. Такво нешто само по себе не е доказ за вина. Суштината е дали сè што требало да биде пријавено е пријавено, дали постои можен судир на интереси и дали институциите ќе ја заменат партиската магла со проверливи факти.
Државната комисија за спречување на корупцијата ќе ги разгледува новите наводи во рамките на веќе отворен предмет за имотната состојба на Јанушев. Тој предмет, како што беше објавено уште во јули 2024. година, бил поврзан со проверка на имотот по пријава од Управата за финансиско разузнавање.
Што тврди опозицијата, а што одговара власта
СДСМ побара ДКСК и Јавното обвинителство да ги проверат, како што наведува партијата, документите објавени во медиуми за компанија во Бугарија поврзана со Јанушев. Во партиската изјава се бара проверка дали евентуален удел или деловен интерес бил наведен во анкетните листови доставени до Антикорупциска.
Од ВМРО-ДПМНЕ, пак, ги отфрлаат обвинувањата и тврдат дека Јанушев никогаш не аплицирал за бугарско државјанство и дека не остварил приход од фирма во Бугарија. Таквата реакција не ја затвора целата институционална дилема затоа што прашањето не е само приходот, туку и евентуалниот удел, пријавувањето и природата на деловната поврзаност. Затоа случајот мора да се движи од политички говор кон документ, од квалификација кон постапка.
ДКСК има предмет, но и ограничени механизми
Клучната институција во оваа фаза е ДКСК. Од Комисијата велат дека постапувањето по предметот за имотната состојба и интересите на Јанушев е во тек, а новите информации за можната поврзаност со фирма во Бугарија ќе се разгледуваат во истиот предмет. Во истата објава се наведува и дека Антикорупциска има ограничени механизми за директна проверка на имот и сопственички структури во странска држава, па треба да одлучи дали ќе бара нотарски заверена изјава или ќе користи друг начин за прибирање информации.
Токму тука се гледа слабата точка на системот. Анкетниот лист е алатка за јавна проверка, но кога сомнежот се однесува на странски регистар, трансгранична сопственост или фирма регистрирана надвор од Македонија институцијата мора да има и правен канал и метод и волја да стигне до документ. Во спротивно, јавноста останува во сивата зона помеѓу партиско обвинување и институционално недоразјаснета состојба.
Станот од 165 квадрати како стара точка во истиот предмет
Овој случај не почнува од денешната политичка пресметка. Во јули 2024. година беше објавено дека ДКСК отворила предмет за имотот на Јанушев, меѓу другото и поради стан од 165 квадратни метри во скопски Центар, со вредност од околу 325.000 евра. Првично, според тогашните медиумски објави, во анкетниот лист било впишано дека станува збор за градежно земјиште, а потоа беше објаснето дека се работело за грешка и за имот добиен како подарок од родителите.
Овој дел е важен затоа што покажува дека предметот во ДКСК не е нова политичка епизода, туку незавршена институционална проверка што сега добива нов слој. Ако јавната функција бара висок праг на отчетност, тогаш јавноста има право да знае не само дали некој имот е законски стекнат, туку и дали сите податоци се навремено, точно и целосно пријавени.
Фирма во странство не е вина, непријавен интерес може да биде проблем
Во претходен текст на Паноптикум за фирмите во Бугарија, партиските обвинувања и јавниот интерес беше поставена суштинската разлика: поседување фирма во странство не е автоматски незаконско, ниту морално спорно само по себе. Проблемот почнува ако приватниот интерес може да влијае врз јавната функција, ако не е пријавен или ако се крие зад политичка реторика.
Затоа и овој случај не треба да се сведе на национално-политичка врева за Бугарија, пасоши и предавства. Тоа е лесниот пат затоа што создава врева, а не создава одговор. Тешкиот, но единствено корисен пат е институционалната проверка: регистарски податоци, сопственички удел, анкетни листови, евентуален приход, поврзани лица, датум на основање, активност на фирмата и евентуален допир со јавни пари.
Јавниот интерес не се брани со викотници, туку со документи
Во македонската политика речиси секој сомнеж брзо станува оружје. Едната страна бара оставки, другата возвраќа со контраобвинувања, а граѓанинот повторно останува со чувство дека вистината е некаде зад завесата. Токму затоа ваквите случаи не смеат да завршуваат како дневна партиска пресметка. Ако има основ, треба да има постапка. Ако нема основ, треба да има јасно институционално објаснување. И во двата случаи, јавноста добива повеќе од соопштение.
Најважното прашање не е дали овој случај ќе биде политички искористен – веќе е искористен. Прашањето е дали ќе биде институционално расчистен. ДКСК, анкетните листови и јавните регистри постојат за да ја намалат моќта на шпекулацијата. Кога тие молчат предолго или се движат пребавно, шпекулацијата станува главен јазик на политиката.
Паноптикум став
Јавната функција не е приватна удобност со повремен отчет. Таа е постојана обврска да се трпи проверка, особено кога се зборува за имот, интереси и деловни врски надвор од државата. Јанушев, како генерален секретар на Владата, има право на презумпција на невиност и на фер постапка. Јавноста, пак, има право на целосен одговор. Меѓу тие две права не смее да стои партиска магла, туку документ.
