Албанија влезе во шестиот ден од најсериозниот протестен бран со кој Еди Рама се соочил во последните години. Денеска студентските и антивладините демонстрации веќе не се ограничени на Тирана, а барањата за подобро образование и поголема перспектива за младите се претворија во отворено барање за оставка на премиерот.
Одговорот на Рама постепено се поместува од домашната политика кон националната безбедност. Премиерот тврди дека зад дел од насилството има „странска рака“ и дека целта не е само неговата влада, туку европскиот пат на Албанија. Претходно како можни надворешни фактори се споменуваа Иран и Русија, а во првите месеци од протестите Рама ја посочуваше и Грција. Проблемот е што јавно достапни докази што директно ги поврзуваат овие држави со организацијата на сегашниот протестен бран досега не се презентирани.
Од студентските барања до најголемиот политички тест за Рама
Новиот бран започна на 13. октомври пред Министерството за образование во Тирана. Студентите бараа подобри услови за студирање, поголема финансиска поддршка и реални можности за работа по дипломирањето. Незадоволството брзо се спои со подолготрајните обвинувања за корупција, економската нееднаквост и чувството кај дел од младите дека модернизацијата што е видлива во новите облакодери и луксузни проекти не создава иста перспектива за нивниот секојдневен живот.
Reuters објави дека протестите се прошириле низ земјата и дека се поттикнати токму од незадоволството поради корупцијата, недостигот од работни места и состојбата во образованието. Рама ја отфрли можноста за оставка и порача дека на удар, според него, не е владата туку мисијата Албанија да стане членка на Европската Унија.
Протестите, сепак, не почнуваат со студентите во октомври. Тие се надоврзуваат на повеќемесечното движење познато како „Фламинго револуција“, кое првично се спротивставуваше на голем туристички проект во близина на Звернец и лагуните на Вјоса. Еколошкиот спор постепено се претвори во поширок политички отпор кон начинот на кој се носат одлуките за земјиштето, крупните инвестиции и јавниот интерес.
Panoptikum уште во јуни пишуваше дека Албанија повеќе не протестира само против еден ресорт, туку дека движењето почнува да бара поинаков однос меѓу државата, политичките елити и граѓаните. Со приклучувањето на студентите во октомври, тој конфликт доби нова генерациска и социјална тежина.
Насилството ја менува природата на протестот
Последните денови донесоа и слика што веќе не може да се опише само како мирен студентски протест. Дел од демонстрантите фрлаа камења, петарди и молотови коктели, беа запалени возила и оштетени владини објекти и деловни простории. Полицијата возврати со солзавец, водени топови, палки и гумени куршуми.
Associated Press објави дека до петтиот ден биле уапсени 167 лица и повредени 132 полицајци, додека седум полицајци биле суспендирани поради истраги за можни пречекорувања на овластувањата. Во неделата албанската полиција соопшти дека 388 лица се соочуваат со кривични пријави поврзани со демонстрациите.
За развојот на кризата Panoptikum веќе известуваше и во текстот за ескалацијата на протестите во Тирана, каде што прашањето за политичката одговорност сè повеќе се испреплетува со две одделни теми: одговорноста за насилството на улиците и границите на дозволената полициска сила.
Од Грција до Иран и „странската рака“
Во политичката реторика на Рама надворешниот фактор не се појавува првпат оваа недела. Центарот за источни студии во Варшава во анализата од 23 јуни забележа дека албанскиот премиер најнапред ја обвинил Грција дека сака да го спречи развојот на Албанија како туристички конкурент, а потоа го посочил Иран како можен фактор зад „Фламинго револуцијата“. Аналитичарите истакнаа дека за таквите тврдења не биле понудени докази и дека размерот и структурата на движењето укажувале на силна домашна основа.
Споменувањето на Иран сепак не се појавува без геополитички контекст. Албанија во 2022. година ги прекина дипломатските односи со Техеран по голем кибернапад врз нејзината дигитална инфраструктура, за кој албанската влада го обвини Иран. Земјата истовремено е домаќин на припадници на иранската опозициска организација Муџахедини на народот на Иран, што со години создава дополнителни тензии меѓу Тирана и Техеран.
И руското влијание е реална безбедносна тема на Западен Балкан, особено преку дезинформации, политички влијанија и хибридни операции. Тоа, сепак, не значи дека секој протест во земја членка на НАТО автоматски може да се припише на Москва. Можноста за странско влијание и доказот дека одредена странска држава организира конкретни протести се две сосема различни работи.
Кога домашниот проблем станува прашање на национална безбедност
Токму тука се наоѓа и политички најчувствителниот дел од кризата. Кога протестот ќе се префрли од рамката на образование, работни места, корупција и економска нееднаквост во рамката на „странска дестабилизација“, се менува и прашањето што ѝ се поставува на јавноста. Наместо дали младите имаат причини да бидат незадоволни, централна тема станува кој ја загрозува државата.
Таквата промена на рамката може да ѝ помогне на секоја власт да се претстави како гарант на стабилноста. Тоа не значи дека странските актери не можат да се обидат да искористат веќе постоечка криза. Во современите политички конфликти двете работи можат да постојат истовремено: автентично домашно незадоволство и надворешни обиди тоа незадоволство да се насочи или засили. Разликата ја прават доказите.
Репортажите на Deutsche Welle од улиците на Тирана покажуваат колку домашната димензија е тешко да се заобиколи. Младите зборуваат за ниски плати, скапо домување, иселување, ограничени можности и впечаток дека економскиот раст и новите инвестиции создаваат град што можат да го гледаат, но не и живот што можат да си го дозволат.
Рама го брани европскиот пат, младите прашуваат кому му припаѓа иднината
Албанија е меѓу земјите од Западен Балкан што најбрзо напредуваат во пристапниот процес кон ЕУ и владата на Рама ја постави 2030 година како политичка цел за членство. Токму затоа премиерот ја поврзува стабилноста со европскиот пат. Демонстрантите, пак, го поставуваат обратното прашање: каква вредност има европската перспектива ако младите не гледаат образование, работа, домување и институции на кои можат да им веруваат?
Во тој судир се наоѓа суштината на кризата. Насилството мора да има правна одговорност, без оглед од кого доаѓа. Истото важи и за евентуалната прекумерна употреба на сила од полицијата. А ако постојат докази за странско организирање или финансирање, тие треба да бидат јавно и институционално утврдени.
Додека тоа не се случи, највидливите причини за протестите остануваат во самата Албанија. Не во Москва или Техеран, туку во универзитетите, пазарот на трудот, цената на домувањето, корупциските афери и сè поголемиот јаз меѓу сликата за модерна европска држава и чувството на дел од младите дека во таа слика нема доволно место за нив.
