Оградата поставена кај Звернец ја пресече една поголема албанска приказна: до каде смее да оди државата кога своите најубави предели ги претвора во развојна понуда за глобален капитал? На хартија тоа е туристичка инвестиција, нови работни места, луксузен туризам и влез на големи пари. На терен тоа е бодликава жица, револт на жители, судир со приватно обезбедување, еколошки аларм и сега – истрага на албанското Специјално обвинителство.
Проектите поврзани со Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп, ја ставаат Албанија во судир меѓу две визии за иднината: една во која брегот станува елитна туристичка стока и друга во која природата, локалната заедница и јавниот интерес не смеат да бидат декор во договори склучени далеку од луѓето што живеат таму.
Оградата што ја запали јавноста
Протестите во Албанија почнаа откако на предложената локација во Звернец, во јужниот дел на земјата, беа поставени големи огради со бодликава жица. Локални жители и туристи тврдат дека со тоа бил блокиран пристап до плажа, а граѓански и еколошки групи излегоа на протест барајќи прекин на проектот и заштита на областа од изградба.
Албанското Специјално обвинителство за борба против корупција и организиран криминал – СПАК – започна истрага за околностите поврзани со промените во статусот на заштитеното подрачје и со сопственоста на земјиштето што го отвора патот за туристички развој.
Ова не е само спор околу една плажа. Всушност, станува збор за тест дали државата може да објасни како заштитена природа, локално земјиште и јавен пристап до брег одеднаш стануваат дел од голем приватен план. Кога објаснувањето доаѓа по оградата, довербата веќе е оштетена.
Сазан, Звернец и политиката на „стратешки инвеститор“
Во јануари 2025. година албанската влада му додели статус на стратешки инвеститор на проект поврзан со компанијата на Џаред Кушнер за луксузен ресорт на ненаселениот остров Сазан, некогашна воена база во Јадранско-Јонскиот простор. Според Reuters, станува збор за проект на 45 хектари, со најавена инвестиција од 1,4 милијарди евра и околу 1.000 работни места. Но Сазан не стои сам во оваа приказна. Во јавноста се спомнува и Звернец, односно поширокото подрачје Вјоса-Нарта, крајбрежен екосистем со висока еколошка вредност. SeeNews објави дека демонстрантите во Тирана барале суспензија на проектот, а развојниот план во Звернец се поврзува со стотици хектари во мочуришниот и лагунски екосистем Нарта-Звернец.
Токму тука станува видлива политичката формула: кога една инвестиција ќе биде прогласена за стратешка, таа добива посебна брзина. Прашањето е кој ја контролира таа брзина. Ако институциите трчаат побрзо од јавноста, секој проект – колку и да е економски привлечен – почнува да личи на договор што се брани со моќ, а не со доверба.
Рама го брани луксузот, критичарите го бранат јавниот интерес
Албанскиот премиер Еди Рама го брани проектот како дел од стратегијата за привлекување богати туристи и за подигање на туристичката понуда на Албанија. Во таа логика, земјата не сака да биде само евтина летна дестинација, туку нова медитеранска адреса за висока класа, капитал и меѓународно внимание.
Таквата амбиција не е сама по себе спорна. Балканот долго време продаваше убавина евтино, хаотично и без долгорочна визија. Но луксузниот туризам станува проблем кога природата се третира како празен простор што само чека проект, а локалното население како пречка што треба да се убеди, отстрани или замолчи.
Рама тврди дека финалниот предлог сè уште не е поднесен и дека студијата за влијанието врз животната средина не е завршена. Токму затоа протестите звучат уште поостро: ако студијата не е завршена, зошто теренот веќе се оградува? Ако е сè законски чисто, зошто јавноста дознава преку конфликт, а не преку транспарентен процес?
Вјоса-Нарта не е празнина меѓу две инвестиции
Подрачјето Вјоса-Нарта е меѓу најчувствителните природни зони на албанскиот брег. Организации за заштита на природата предупредуваат дека станува збор за важен простор за миграторни птици и за видови како фламинга, главеста морска желка и медитеранска монашка фока. BirdLife International го опишува подрачјето Вјоса-Нарта како едно од најважните мочуришта на Јадранскиот миграциски коридор, а официјалната страница на Националниот морски парк Карабурун-Сазан наведува дека паркот има статус на заштитено подрачје од категорија II, прогласено во 2010. година, со значење како SPAMI, Key Biodiversity Area и Important Bird Area.
Затоа оваа приказна е поголема од името Трамп. Таа е приказна за тоа како балканските држави ја разбираат природата: како темел на иднината или како последен ресурс што може да се капитализира пред да биде доцна. И Македонија го знае тоа чувство. Кога ќе се прочитаат нашите домашни теми за биодиверзитетот како тивка мрежа што го држи животот или за Шар Планина и институционалното кревање раменици, лесно се гледа дека регионот постојано ја повторува истата грешка: природата ја прогласува за вредност, а потоа ја третира како товар.
Балканска лекција за големите пари и малата доверба
Албанија деновиве е во важна европска фаза. На Panoptikum веќе пишувавме дека Албанија забрзува кон ЕУ и регионот повеќе нема исто време за чекање. Но токму европскиот пат ја прави оваа афера уште поважна. Европската интеграција не се мери само со кластери, средби и дипломатски фотографии. Таа се мери и со тоа како државата постапува кога голем инвеститор ќе посака дел од заштитен брег.
Големите пари секогаш доаѓаат со големи ветувања. Работни места, хотели, патишта, меѓународен престиж. Но јавниот интерес не смее да биде ситен фонт под тие ветувања. Ако природата се отвора за приватен луксуз без целосна транспарентност, тогаш развојот ја губи моралната основа. Ако локалните жители дознаваат дека нивниот простор е „стратешки“ дури кога ќе видат ограда, тогаш државата веќе ја промашила првата лекција од владеењето на правото.
Во оваа приказна не е доволно да се биде против инвеститори, ниту слепо за нив. Потребен е повозрасен одговор: јавноста има право да знае што се продава, што се штити, кој добива, кој губи и кој ќе ја плати цената ако еднаш се уништи екосистем што не може да се обнови со свечено отворање хотел.
Оградите може да се тргнат. Недовербата потешко. А кога природата еднаш ќе биде претворена во недвижнина за богатите, најчесто веќе нема враќање кон она што било заедничко.
