Албанија веќе не е само земја што „сака“ во Европската Унија. Таа станува земја што влегува во онаа фаза во која желбата мора да се претвори во затворање поглавја, реформски докази и политичка дисциплина. Тоа е голема разлика. На Балканот често се живее од декларации, но европскиот процес има своја студена мерка: не прашува колку пати си рекол дека си за Европа, туку колку работа си завршил кога никој не ти аплаудира.
Пред два дена Албанија доби важна потврда од Советот на ЕУ: ги исполнила привремените мерила за кластерот „Темели“, што значи дека ЕУ и Албанија сега се во позиција да почнат со затворање преговарачки поглавја. Тоа е суштински чекор во пристапниот процес, бидејќи токму кластерот „Темели“ – владеење на правото, демократски институции, јавна администрација, економски критериуми и фундаментални права – е прв што се отвора и последен што се затвора.
Рама ја чита европската трка како историски рок
Премиерот Еди Рама на средбата со еврокомесарката за проширување Марта Кос порача дека Албанија ќе направи „сè што е потребно“ за да стане членка на ЕУ. Рама отворено зборувал и за можноста новите членки привремено да прифатат ограничување на правото на вето за одредени прашања, доколку тоа помогне проширувањето да се движи побрзо и да не се заглави во европските внатрешни стравови.
Овој став може да се чита на два начина. Едниот е прагматичен: Албанија сака да влезе во ЕУ и е подготвена да разговара за креативни решенија. Другиот е предупредувачки: ако новите членки влегуваат со ограничени права, тогаш самата ЕУ ризикува да отвори дебата за „полно“ и „условно“ членство. The Guardian објави дека во ЕУ навистина се разгледуваат идеи за временски ограничено одложување на вето-правото за идни членки, особено за надворешнополитички одлуки и други прашања што бараат едногласност.
Рама, сепак, ја користи европската тема како центар на својот политички мандат. Reuters уште во септември 2025 година објави дека по добивањето четврт мандат, тој ја поставил целта Албанија да стане членка на ЕУ до 2030 година како главна оска на владината програма.
Кос: од отворање кластери кон затворање поглавја
Марта Кос ја постави албанската интеграција во многу конкретна рамка: земјата влегува во фаза во која фокусот се поместува од отворање преговори кон исполнување услови за затворање поглавја. Европската интеграција на Албанија влегува во одлучувачка, односно последна фаза на преговорите.
Официјалната слика го потврдува напредокот. Европската комисија наведува дека Албанија го завршила скрининг-процесот во ноември 2025 година и дека во период од 13 месеци ги отворила преговорите за сите 33 поглавја. Советот на ЕУ, пак, на 17 ноември 2025. година објави дека е отворен последниот преговарачки кластер – „Ресурси, земјоделство и кохезија“. Тоа не значи дека членството е завршена работа, но значи дека Албанија влезе во далеку посериозна фаза од онаа во која се брои само што е отворено.
Реформите се вистинската граница
Европскиот пат на Албанија не е романтична приказна за успех без сенки. Земјата сè уште има тешки домашни прашања: корупција, судство, организиран криминал, јавни набавки, политичка поларизација и доверба во институциите. Associated Press во 2025. година ја пренесе пораката на Кос дека фокусот мора да биде на спроведување и забрзување на реформите, особено во правосудството, кое е камен-темелник на европската интеграција.
Токму тука е суштината: ЕУ денес не бара само кандидатите да се усогласат со европското законодавство на хартија, туку да покажат дека државата функционира кога ќе се изгаси светлото на прес-конференцијата. Владеењето на правото не е поглавје во папка, туку начин на кој обвинителството работи, судот одлучува, администрацијата постапува, тендерот се спроведува, медиумот критикува и граѓанинот не мора да бара врски за основна услуга.
Албанија го направи она што регионалните држави често го најавуваат, но ретко го одржуваат: европската агенда ја претвори во политички ритам. Не без проблеми. Не без контроверзии. Но со доволно брзина за Брисел да ја третира како земја што се движи.
Македонската споредба е неизбежна
Оваа вест во Македонија не може да се чита рамнодушно. Албанија и Македонија формално тргнаа заедно во јули 2022. година со првите меѓувладини конференции, но денес стојат во различни политички позиции. Според Европската комисија, Македонија го завршила скрининг-процесот во декември 2023., но отворањето на кластерот „Темели“ останува условено од уставните измени.
Затоа напредокот на Албанија не е само албанска вест. Тој е регионално огледало. Во него Македонија гледа нешто непријатно: дека европскиот процес веќе не е колективна балканска чекална во која сите се движат бавно и затоа никој не се чувствува особено заостанат. Сега разликите почнуваат да стануваат видливи.
Македонија има свои специфични проблеми, меѓу нив и билатералната условеност со Бугарија, која не може да се сведе на обичен недостаток на домашна волја. Но тоа не го менува конечниот впечаток: додека едни држави го користат моментот на новата европска геополитика, други се обидуваат да докажат дека застојот е достоинство, стратегија или туѓа вина. Понекогаш е сето тоа по малку. Но граѓанинот не живее од објаснувања, туку од исход.
ЕУ се менува, но не станува полесна
Проширувањето по руската агресија врз Украина повторно стана геополитичко прашање. Но тоа не значи дека ЕУ одеднаш ќе стане лесна врата. Напротив, што повеќе расте притисокот за прием на нови членки, толку повеќе расте и стравот во самата Унија: дали новите држави ќе донесат стабилност или нови блокади, дали ќе ги почитуваат правилата по членството, дали ќе бидат усогласени со надворешната политика, дали ќе го зајакнат или ќе го забават европскиот систем.
Затоа дебатата за привремено ограничување на вето-правото не е техничка, туку суштинска. Таа покажува дека ЕУ сака проширување, но се плаши од сопствената нефункционалност. Рама таа дилема ја пресретнува со прагматизам: ако тоа е цената, Албанија нема да се повлече. Но за регионот прашањето е пошироко: дали земјите сакаат членство по секоја цена, или членство што навистина ќе значи рамноправна европска зрелост?
Балканот повеќе нема изговор за вечна транзиција
Албанија не е веќе удобен пример за балканска споредба во која секој може да каже дека сите сме приближно исто заглавени. Не сме. Некои земји забрзуваат, некои се мачат, некои глумат дека чекањето е стратегија. И токму затоа оваа вест е важна за целиот регион.
Европската Унија нема да ги реши сите балкански слабости. Ниту ќе ги избрише корупцијата, клиентелизмот, сиромаштијата, иселувањето и институционалната недоверба со еден свечен чин на членство. Но процесот може да биде рамка во која државите конечно мораат да испорачаат работа. А тоа е она што на Балканот најмногу недостига: не ветување, туку испорака.
Албанија сега стои пред најтешкиот дел од патот: да покаже дека реформите не биле само средство за отворање кластери, туку способност за затворање поглавја. Македонија, пак, стои пред друго прашање: дали ќе продолжи да ја гледа туѓата брзина како неправда, или како последен сигнал дека времето на европско чекање без последици завршува.
