Оставката на Арбен Фетаи од функцијата заменик-претседател на Владата задолжен за добро владеење е кадровска вест< мал, но многу јасен пресек на една поголема македонска навика: институциите често реагираат дури откако јавноста долго време веќе знае дека нешто не функционира.
Фетаи v;era објави дека ја доставил оставката до премиерот Христијан Мицкоски, наведувајќи дека во сегашните околности не постојат потребните услови функцијата да ја извршува со потребната ефикасност. Претходно, повеќе медиуми објавуваа дека тој подолг период не се појавувал на работа и на владини седници, а прашањата за неговото отсуство, евентуалните примања и институционалната одговорност останаа да висат во воздух.
Оставка по долго политичко отсуство
Фетаи беше дел од владиниот состав како кадар на албанскиот политички блок ВЛЕН/Вреди и ја извршуваше функцијата заменик-претседател на Владата задолжен за добро владеење. На официјалната страница за составот на Владата неговото име беше наведено меѓу замениците на претседателот на Владата, токму во ресорот што треба да ја симболизира институционалната одговорност.
Во својата објава, Фетаи наведе дека заминува со крената глава и чиста совест, нагласувајќи дека придонел кон реформи поврзани со отчетноста, транспарентноста и владеењето на правото. Pремиерот Мицкоски ја потврди оставката и најави дека таа ќе биде архивирана, во контекст на пошироката најава за владина реконструкција.
Тука почнува суштината. Политичката оставка може да биде личен чин, тактички потег, несогласување со коалицијата или обид за достоинствен излез. Но кога станува збор за функционер задолжен за добро владеење, оставката не може да се чита само како приватна политичка одлука. Таа станува тест за тоа дали системот има механизам да препознае нефункционалност пред таа да стане јавна непријатност.
Добро владеење како функција и како обврска
Во Македонија често се именуваат функции со големи зборови: добро владеење, транспарентност, отчетност, европски вредности, борба против корупција. Проблемот почнува кога тие зборови ќе останат без видлива институционална содржина. Ако ресорот за добро владеење треба да биде чувар на процедурите, тогаш јавноста има право да знае не само кој го води, туку и како работи, каде е неговата одговорност и што се случува кога таа одговорност не се гледа.
Затоа случајот со Фетаи не треба да се сведе на дневнополитичко досетување. Прашањето не е само дали еден вицепремиер доаѓал на работа. Прашањето е како Владата постапувала додека тој не доаѓал, дали отсуството било оправдано, дали јавните пари биле заштитени, дали имало службени задачи во странство и кој имал обврска да даде одговор. Се забележува дека по оставката останале неодговорени прашања околу отсуството, платата, патувањата и користа за државата.
Ова е токму онаа линија на која политиката престанува да биде партиски протокол и станува прашање на јавен морал. На Panoptikum веќе пишувавме дека реформите, владеењето на правото и отчетноста не се украси во европскиот речник, туку валута со која државата купува доверба. Кога таа доверба се троши на молчење, тешко се враќа со соопштение.
Реакцијата на ВЛЕН и политичката рамка
Коалицијата ВЛЕН ја почитува одлуката на Фетаи и му се заблагодари за досегашниот ангажман, коректност и придонес. Во соопштението се наведува дека тој покажал сериозност, професионалност и посветеност кон принципите на добро владеење, отчетност и институционална одговорност.
Таквата реакција е очекувана. Партиите ретко ги отвораат сопствените кадровски проблеми со студена институционална прецизност, особено кога се дел од власта. Тие најчесто избираат формула на благодарност, почитување и политичко затворање на темата. Но јавниот интерес не завршува таму каде што завршува партиското соопштение. Особено затоа што ова доаѓа во период кога власта веќе најавува кадровски поместувања. Фетаи, според медиумските извештаи, уште во април му пренел на Мицкоски дека не се гледа понатаму во Владата и дека планира да се врати во Брисел, каде што има претходно професионално искуство. Во тој контекст, оставката не е гром од ведро небо, туку формализирање на процес што политички траел подолго.
Биографија што носи европски капитал, но и поголема одговорност
Арбен Фетаи е роден на 11. декември 1980. година во Куманово. Според податоците објавени од МИА, дипломирал политички науки на Бриселскиот слободен универзитет, специјализирал европски студии во Белгија, а работел и на проекти поврзани со европски политики, меѓународни фондации и јавни политики. Во биографијата се наведува и дека има македонско и белгиско државјанство, како и познавање на повеќе јазици.
Токму затоа неговото именување своевремено можеше да се чита како обид Владата да внесе човек со европско искуство во делот на добро владеење. Но европското искуство не е само биографски украс. Тоа подразбира стандарди. А стандардите не се мерат само со говори за транспарентност, туку со секојдневна дисциплина, присуство, отчет и јасен однос кон јавноста.
Во македонскиот политички систем има премногу случаи во кои функцијата е погласна од резултатот. Овој случај е важен затоа што ја допира токму нервната точка: дали јавната функција е работно место со обврска кон граѓаните или политичка позиција што може да стои празна додека партиите не решат како ќе ја затворат равенката?
Случај што не смее да заврши само со кадровска замена
Оставката ќе произведе нова кадровска комбинација. Тоа е најлесниот дел. Власта ќе предложи ново име, коалициските партнери ќе го усогласат балансот, Собранието ќе ја заврши процедурата. Но вистинската работа е друга: дали ќе се објасни што се случувало во периодот на отсуство и дали од ова ќе произлезе правило, а не само ново назначување.
На Panoptikum веќе поставувавме слична дилема во текстот „Случајот Груби: правдата не смее да стане уште една институционална магла“: кога јавноста бара одговори, институциите не смеат да се кријат зад процедурна тишина. Истото важи и овде. Политичката култура не се гради со тоа што проблемите се затвораат кога ќе станат непријатни, туку со тоа што системот покажува дека знае да ги расчисти.
Фетаи заминува од функцијата, а прашањето останува на маса: дали Македонија сака добро владеење како ресор или како навика? Ако е само ресор, ќе биде доволна нова фотографија на владината страница. Ако е навика, тогаш мора да има одговори, правила и последици. Без тоа секоја следна оставка ќе биде само уште еден административен начин системот да го избегне разговорот за сопствената одговорност.
