Мирот на Блискиот Исток не пропаѓа секогаш со една голема експлозија. Понекогаш се распаѓа побавно: со дрон што погодува танкер, со нов американски удар врз иранска инфраструктура, со ракети кон американски позиции во Заливот, со закани што повеќе не личат на дипломатија, туку на вовед во следната фаза од војната.

Токму тоа се случува сега. Примирјето меѓу САД и Иран, претставено како прв сериозен чекор кон стабилизација на регионот, влезе во најопасната точка од своето кратко постоење. Вашингтон тврди дека дејствувал како одговор на ирански напади врз комерцијалното пловидба кај Ормутскиот теснец. Техеран, пак, возврати со ракети и беспилотни летала кон американски воени објекти во Кувајт и Бахреин, тврдејќи дека САД го прекршиле договореното. Според Централната команда на САД, американските сили на вчера извршиле дополнителни удари врз повеќе цели во Иран, откако танкерот M/T Kiku под панамско знаме бил погоден со ирански еднонасочен дрон додека пловел во близина на Ормутскиот теснец. CENTCOM соопшти дека биле таргетирани системи за надзор, комуникации, противвоздушна одбрана, складишта за дронови и капацитети за минирање.

Ова повеќе не е само спор околу една линија на картата. Ормутскиот теснец е местото каде што географијата станува економија, а економијата – воена стратегија. Низ овој тесен морски премин минува огромен дел од светската трговија со нафта и течен гас, па секој напад таму веднаш се претвора во сигнал за берзите, осигурителните компании, танкерските флоти и владите што стравуваат од нов енергетски шок. Во претходните анализи Panoptikum веќе предупреди дека рамковниот договор меѓу САД и Иран ќе биде проверуван токму на Ормутскиот теснец, а не во свечените дипломатски изјави.

Од примирје до нова размена на оган

Според написите објавени во македонските медиуми, новата ескалација почнала откако САД извршиле нови удари врз Иран како одговор на напад врз брод под панамско знаме во близина на Ормутскиот теснец. По американските напади Иранската револуционерна гарда лансирала ракети и беспилотни летала кон американска инфраструктура во Кувајт и Бахреин. Се поставува клучната дилема: дали примирјето веќе пропаѓа или само влегува во својата најкршлива фаза.

Техеран и Вашингтон сега зборуваат со ист речник, но од спротивни позиции. Секој тврди дека другиот прв го прекршил договорот. Секој ја претставува својата акција како одбрана, а нападот на другата страна како агресија. Во таква атмосфера примирјето не е мир, туку пауза меѓу две толкувања на истата војна.

Најопасниот дел е што конфликтот веќе не останува затворен меѓу САД и Иран. Бахреин и Кувајт се вовлечени како простори на американско воено присуство и како цели на иранска одмазда. Иранската револуционерна гарда ги нападнала Бахреин и Кувајт како одговор на американските напади. Еден елемент дополнително ја вжештува кризата: заканите на Доналд Трамп кон Иран и најавите од Техеран за целосна контрола врз Ормутскиот теснец.

Ормутскиот теснец како оружје

Ормутскиот теснец не е само морски премин меѓу Иран и Оман. Тој е политичка брава врз дел од светската енергетска циркулација. Кога Иран го отвора, светот добива здив. Кога го затвора или го условува, цената на кризата веднаш се пресметува во нафта, транспорт, инфлација и безбедносни гаранции.

Во сегашниот спор Вашингтон настојува да обезбеди јужен коридор покрај брегот на Оман, додека Техеран инсистира бродовите да се движат по рута што останува под негова контрола. „Гардијан“ пишува дека новата размена на удари ја поткопува кревката преодна мировна рамка, а дека насилството е поврзано токму со обидите за повторно отворање на Ормутскиот теснец без директен ирански надзор. Во истиот извештај се наведува дека Кувајт пресретнал две балистички ракети без пријавени жртви или штета, додека во Бахреин бил оштетен станбен објект во близина на меѓународниот аеродром.

Така теснецот станува повеќе од морска рута. Тој станува инструмент за преговарање, закана и симбол на новата регионална рамнотежа. Иран сака да покаже дека без него нема безбедна пловидба. САД сакаат да покажат дека меѓународната трговија не смее да зависи од иранска дозвола. Помеѓу тие две позиции се наоѓаат танкерите, екипажите, пазарите и земјите што не сакаат нова војна, но секој ден се будат поблиску до неа.

Трамп ја враќа логиката на ултиматум

Политичкиот тон на кризата дополнително го заостри американскиот претседател Доналд Трамп, кој преку социјалните мрежи повторно му се закани на Иран со многу поширока воена акција. Според извештаите, Трамп порача дека може да дојде момент кога САД ќе бидат „принудени воено да ја завршат работата“, што ја враќа реториката од преговарачка маса на терен на ултиматум.

Тоа е опасна промена. Кога лидерите зборуваат за „завршување на работата“, тие ретко оставаат простор за повлекување без политичка цена. Иран, пак, од своја страна ја користи истата тврда логика: секој нов американски удар се претставува како доказ дека договорот е измама, а секој ирански одговор како нужна одбрана на суверенитетот и регионалното достоинство.

Во таков амбиент дипломатијата не исчезнува, но станува сè потивка. Катар и Пакистан, кои посредуваат меѓу Вашингтон и Техеран, се обидуваат да ја одржат рамката жива, но секоја нова ракета ја намалува вредноста на хартијата на која е напишано примирјето. Претходно Panoptikum пишуваше дека Либан, Ормут и мирот меѓу САД и Иран се делови од истиот заплет: ниедна точка не може да се реши изолирано, затоа што секоја криза таму има своја регионална сенка.

Зошто ова не е далечна војна

Од Македонија Блискиот Исток често изгледа како далечна сцена на постојани конфликти. Но Ормутскиот теснец е еден од оние простори што ја укинуваат удобната илузија на далечина. Кога таму се блокира пловидба, тоа се чувствува во цената на горивото, во транспортот, во снабдувањето, во инфлациските очекувања и во геополитичкиот притисок врз Европа.

Затоа оваа криза не треба да се чита само како уште една вест за ракети и дронови. Таа е тест за тоа дали современиот свет сè уште може да ја одвои дипломатијата од воената принуда. Ако секое примирје се претвора во техничка пауза за нова ескалација, тогаш договорите повеќе не го смируваат конфликтот, туку само му даваат привремен распоред.

Блискиот Исток денес не стои пред јасен избор меѓу мир и војна. Стои пред нешто покомплицирано: мир што постојано се проверува со оган. А кога таков мир зависи од танкери, теснеци, воени бази, политички закани и регионални пресметки, најмалата искра може повторно да стане глобална цена.