Американско-иранските разговори во Швајцарија денеска влегуваат во фаза во која нуклеарната програма повеќе не е единствената оска на спорот. На масата е и Либан, а зад вратата стои Ормутскиот теснец – географија што секогаш знае да ја претвори дипломатијата во цена на нафта, осигурување, транспорт и глобална нервоза.

Техеран испраќа јасна порака: нема стабилен мировен договор со САД ако не запре војната во Либан. Вашингтон, пак, тврди дека пловидбата низ Ормуз продолжува и дека иранските тврдења за затворен теснец не ја опишуваат реалната состојба на море. Помеѓу тие две верзии се движи сегашната криза – не како класичен дипломатски спор, туку како судир во кој секоја реченица има воена, енергетска и политичка цена.

Либан како услов, не како споредна тема

Ирански претставници порачаа дека спроведувањето на мировниот договор меѓу САД и Иран нема да биде возможно доколку не заврши војната во Либан. Според изјавите што ги пренесуваат регионалните медиуми, Сејед Мехди Табатабаи од кабинетот на иранскиот претседател предупредил дека продолжувањето на израелските напади во Либан може да го поништи целиот договор, додека Техеран најавува дека токму Либан ќе биде една од главните теми на разговорите во Швајцарија.

Ова ја менува природата на преговорите. Ако претходно клучното прашање беше дали Иран може да понуди проверливи гаранции дека нема да развива нуклеарно оружје, сега дипломатската формула се проширува кон регионалната војна. Претседателот Масуд Пезешкијан повторно истакна дека Иран не сака атомска бомба и дека тоа е став кој Техеран е подготвен да го стави во писмена форма. Но во сегашниот контекст таа изјава веќе не е доволна сама по себе. Иран бара и политичка цена за Либан.

Затоа ова не е само уште една рунда за иранската нуклеарна програма. Ова е разговор за тоа дали САД можат истовремено да го ограничат Иран, да го задржат Израел во рамка што нема да ја урне дипломатијата и да го убедат Техеран дека договорот не е само пауза пред нова воена фаза. За поширок контекст на оваа пукнатина, вреди да се прочита и претходната анализа на Panoptikum за примирјето меѓу Израел, Либан и Хезболах, како и текстот за тоа како Либан ја откри слабата точка на договорот меѓу САД и Иран.

Венс во Швајцарија, но прашањето за Нетанјаху остана да виси

Американскиот потпретседател Џеј Ди Венс пристигна во Швајцарија. Разговорите се водат во Биргеншток со посредство на Пакистан и Катар. Во иранската делегација, според објавените информации, се претседателот на парламентот Мохамед Багер Галибаф и министерот за надворешни работи Абас Арагчи. На дневен ред се технички и политички прашања: санкциски исклучоци за иранска нафта, деблокирање на замрзнати средства, нуклеарни гаранции и безбедносната рамка околу Либан.

Симболично, Венс одби да одговори на новинарско прашање за израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху пред почетокот на разговорите. Тоа молчење не мора да значи дипломатски пресврт, но во вакви кризи молчењето често зборува повеќе од подготвените изјави. Вашингтон сè уште стои зад Израел, но во исто време има очигледен интерес да не дозволи либанскиот фронт да го урне американско-иранскиот прозорец за договор.

Оваа двојност е суштината на американската позиција: да се остане сојузник на Израел, а притоа да се спречи израелската воена динамика да ја диктира целата американска стратегија кон Иран. Panoptikum веќе го отвори тој агол во анализата Трамп го сопре Нетанјаху, но Либан уште не слуша мир, каде Либан се појавува не како периферија, туку како тест за реалната сила на дипломатскиот договор.

Ормуз: затворен на хартија, отворен на море?

Паралелно со разговорите, Ормутскиот теснец останува најчувствителната точка на кризата. Иранската страна тврди дека теснецот е затворен, а Револуционерната гарда не издала дозвола за премин на пловила. САД го негираат тоа и тврдат дека комерцијалниот сообраќај продолжува. Американската Централна команда соопшти дека бродовите минуваат, а низ теснецот бил забележан зголемен поморски сообраќај, вклучувајќи танкери со милиони барели нафта.

Токму тука се гледа колку опасна може да биде разликата меѓу политичка објава и физичка контрола. Ако Иран вели дека Ормуз е затворен, тоа е порака до Вашингтон, Тел Авив, пазарите и бродските компании. Ако САД велат дека бродовите пловат, тоа е порака дека Вашингтон нема да признае иранска контрола врз теснецот. Меѓу тие две пораки има море, танкери, можни мини, осигурителни ризици и пазар што реагира на секој сигнал.

САД тврдат дека за еден ден низ теснецот поминале 55 трговски бродови со речиси 17 милиони барели нафта, додека поморските препораки се менуваат во зависност од ризикот, рутите и сигналите што бродовите треба или не треба да ги емитуваат. Тоа не е нормализација, туку внимателно движење низ стратешки коридор во кој секоја грешка може да стане светска економска вест.

Нуклеарниот договор повеќе не е само нуклеарен

Официјално разговорите треба да ја зацврстат рамката околу иранската нуклеарна програма. Според AP, американската и иранската страна во Швајцарија разговараат за финализирање на договорот и за зајакнување на кревкиот мировен аранжман, во услови на обновено насилство меѓу Израел и Хезболах и спротивставени тврдења за Ормуз.

Меѓутоа, прашањето веќе не е само дали Иран ќе гарантира дека нема да развива нуклеарно оружје. Прашањето е дали таквата гаранција може да преживее ако Либан продолжи да гори, ако Израел не се чувствува врзан од дипломатскиот ритам и ако Ормуз остане полуотворен, полузатворен – доволно прооден за танкери, но доволно неизвесен за пазари.

За читателите што ја следат оваа линија корисна е и претходната Panoptikum анализа за иранскиот ураниум и Ормутскиот теснец, бидејќи токму тие два збора ја покажуваат длабоката природа на кризата: едниот збор зборува за недовербата во иднината, другиот за притисокот врз сегашноста.

Мир што мора да го издржат и оние кои не седат на масата

Најголемиот проблем на оваа дипломатска рунда е што договорот треба да го потпишат држави, но да го издржат актери што не се секогаш под нивна директна контрола. САД и Иран можат да зборуваат за гаранции, санкции, нафта и инспекции. Но Либан е сцена на судир меѓу Израел и Хезболах, а секој нов напад може да стане аргумент за прекин, одложување или нова блокада.

Затоа швајцарските разговори се важни не само поради тоа што може да произведат документ, туку поради тоа што ќе покажат дали документот може да живее надвор од салата за состаноци. Ако Либан остане отворена рана, а Ормуз остане инструмент на притисок, тогаш договорот ќе биде повеќе механизам за управување со криза отколку вистински мир.

Во таков Блиски Исток најопасната илузија е дека една потпишана рамка автоматски ја менува реалноста. Реалноста ја менуваат теренот, пловидбата, огнот, пазарите и способноста на големите сили да ги дисциплинираат сопствените сојузници. Денеска во Швајцарија не се преговара само за Иран. Се преговара за тоа дали регионот уште има простор за договор пред следната грешка.