Сериозни реформи, а не козметика
Доверба од 2% во судството не е само ниска бројка. Тоа е институционален аларм. Кога граѓаните речиси целосно престануваат да веруваат дека правдата може да стигне до сите подеднакво, тогаш проблемот одамна ја надминал рамката на правосудството и станал прашање на државна зрелост.
Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во мегаинтервју за МИА порача дека решението е во сериозни реформи, но и во прекин со партизацијата и политизацијата при изборот на луѓето во судството, обвинителството, Уставниот суд и другите институции. Таа нагласува дека законите не се доволни ако ги спроведуваат луѓе кои им должат лојалност на оние што ги поставиле, а не на Уставот, правото и етиката.
Проблемот не е само во законите, туку во луѓето што носат тоги
Во суштина пораката на Сиљановска-Давкова ја отвора најнепријатната точка на македонското правосудство: не е доволно системот формално да личи на европски ако во него преживува старата навика дека функцијата е награда, заштита или партиска инвестиција. Правосудството не паѓа само кога нема добри закони. Паѓа кога добрите закони завршуваат во рацете на луѓе без интегритет.
Таа посочува дека не може да се очекува доверба од граѓаните ако оние што треба да ја делат правдата се доживуваат како продолжена рака на политички, финансиски или лични центри на моќ. Во таква состојба, секоја пресуда се чита со сомнеж, секоја истрага со резерва, секое одложување како уште една потврда дека системот знае да биде брз за слабите и тром за моќните.
Потеклото на имотот како тест за еднаквоста пред законот
Особено силна е пораката за преиспитување на потеклото на имотот. Сиљановска-Давкова оценува дека мора да се провери со што некој влегол на функција, со што излегол од неа и дали стекнатото богатство може реално да се објасни со неговата работа. Тоа, според неа, не се однесува само на правосудството, туку и на поширокиот круг носители на јавни функции.
Ова е прашање што одамна не е само антикорупциска техника. Тоа е морален тест за државата. Ако богатството без јасно потекло останува недопирливо, тогаш секој јавен говор за правда звучи како празна формула. Ако пак законот почне да важи и за оние што се навикнале да стојат над него, тогаш довербата не се враќа со кампања, туку со видливи резултати.
Филозофијата дека сè може да се купи
Најважниот дел од изјавата не е само повикот за реформи, туку дијагнозата на еден подлабок менталитет: убедувањето дека со пари, влијание и врски може да се купи речиси сè – од молк до одложување, од позиција до неказнивост. Тоа е онаа тивка корозија што институциите ги прави формално живи, а суштински испразнети.
Довербата во правосудството не се враќа со декларации. Не се враќа ниту со нови комисии ако старите навики останат недопрени. Таа се враќа кога граѓанинот ќе види дека одговорноста не застанува пред партиска книшка, пред банкарска сметка, пред функција или пред презиме. Во спротивно, бројката од два отсто нема да биде статистичка непријатност, туку пресуда за системот.
Правната држава како најтежок домашен испит
Македонија често ја мери својата европска перспектива низ дипломатски формули, билатерални спорови и институционални извештаи. Но европеизацијата почнува многу поблиску: во судница, во обвинителство, во постапка што не зависи од тоа кој е обвинетиот, туку што вели доказот. Во тој контекст, оваа порака се надоврзува и на пошироката политичка линија на претседателката за доверба, правна држава и европски стандарди, тема што Паноптикум ја отвори и во анализата „Софија како тест“.
Правосудството не може да ја врати довербата само со ветување дека ќе се промени. Треба да покаже дека веќе се менува. А тоа значи избор на луѓе со знаење и карактер, санкции за злоупотреби, проверка на имотот, еднакви правила и конечно напуштање на старата домашна болест: институциите да се користат како плен.
