Во Скопје се одржува уште една регионална правничка конференција. Кога на едно место ќе се соберат претседатели на врховни судови од Централна и Источна Европа, темата неизбежно станува поголема од протоколот: колку граѓаните им веруваат на судовите, колку судовите се отпорни на политички притисоци и дали правдата воопшто може да биде уверлива ако јавноста ја гледа како продолжена рака на моќта.
Токму таа линија ја отвори претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на XVI Годишна конференција на претседатели на врховни судови од Централна и Источна Европа, што се одржува на денеска и утре во Скопје. Нејзината порака беше прецизна: политизацијата на Врховниот суд не е само внатрешен проблем на судската власт, туку ризик за демократскиот поредок.
Судската независност не е привилегија, туку јавен интерес
Највисоката судска инстанца во една држава не е само последна правна адреса за предметите. Таа е институционален сигнал. Ако Врховниот суд е независен, професионален и доследен во единствената примена на законите, тогаш и пониските судови имаат јасен правец. Ако тој суд се претвори во поле за политичко надмудрување, целата правосудна пирамида почнува да се ниша.
Во своето обраќање Сиљановска-Давкова посочи дека преку статусот и работата на Врховниот суд многу често се оценува состојбата во целокупното судство. Тоа е важна реченица за Македонија, затоа што довербата во правосудството одамна не е само статистичка категорија, туку секојдневно чувство на граѓанинот: дали законот важи еднакво, дали постапката е навремена, дали пресудата е правна или политичка сенка.
Конференцијата ги собра претседателите на врховни судови од 13 држави, како и судии од САД и експерти од меѓународни организации. Формално, тоа е професионална средба. Суштински, тоа е потсетник дека слабоста на судството не е изолиран национален проблем, туку регионален и европски предизвик.
Довербата се губи брзо, а се враќа бавно
Претседателот на Врховниот суд Африм Фидани на отворањето призна дека довербата во правосудството не е на посакуваното ниво. Таа самокритичност е важна, затоа што институциите не можат да се обноват со самоодбрана, со затворен јазик и со уверување дека проблемот е во јавноста што „не разбира“. Проблемот почнува токму таму каде што граѓанинот престанува да верува дека институцијата го гледа како еднаков пред законот.
Фидани порача дека довербата не се враќа преку ноќ, туку преку ефикасни постапки, доследна примена на законите и ажурност во постапувањето. Ова е можеби најпрактичниот дел од целата конференција: граѓанинот не ја мери правдата според декларации, туку според рокови, одлуки, образложенија, одговорност и чувство дека системот не го исцрпува, туку го штити.
Во тој контекст темата природно се надоврзува на пошироката европска рамка за Македонија. Паноптикум веќе пишуваше дека Копенхашките критериуми не се само формален праг за ЕУ, туку тест дали институциите можат да бидат посилни од партиските интереси. Истата дилема се гледа и во анализата за извештајот на Вајц, каде владеењето на правото, судската независност и борбата против корупцијата се поставени како срце на реформскиот процес.
Одговорноста не ја укинува независноста
Претседателот на Судскиот совет Александар Камбовски ја отвори другата чувствителна страна на темата: балансот меѓу независноста на судиите и нивната одговорност пред јавноста. Во здрава демократија независноста не смее да биде штит за неодговорност, како што ни одговорноста не смее да стане изговор за политичка дисциплина.
Оваа разлика е пресудна. Судијата мора да биде слободен од притисок, но не и ослободен од професионални стандарди. Судот мора да биде независен, но не и недопирлив. Јавноста има право да бара објаснивост, ефикасност и интегритет, а политиката нема право тие барања да ги претвори во контрола врз пресудите.
Затоа пораката од конференцијата не треба да се чита како пригодна формула за независно судство. Таа е многу понепријатна: демократијата не паѓа само кога се укинуваат избори или кога се суспендира Устав. Таа почнува да слабее и кога судот станува предмет на партиски калкулации, кога јавноста однапред не верува во исходот, кога правдата се доживува како привилегија за поврзаните и како лавиринт за обичниот човек.
Скопје како огледало на регионалниот проблем
Скопската конференција има значење и затоа што судските системи во Централна и Источна Европа делат слични рани: политички притисоци, недоверба, бавни постапки, медиумска изложеност, недоволна транспарентност и постојана борба меѓу формалната независност и реалната моќ. Затоа размената на искуства не е дипломатска љубезност, туку потреба.
Конференцијата има поширок регионален контекст: Скопје е домаќин на настан во кој правосудните врвови разговараат за довербата, независноста и комуникацијата со јавноста. Токму комуникацијата често е потценета. Судството не треба да се претвори во медиумски актер, но не смее ни да остане затворено во јазик што го разбираат само институциите.
Довербата не се враќа со една конференција. Таа се враќа кога судот ќе стане предвидлив по право, а не по политичка близина; кога одлуките ќе бидат јасни, роковите разумни, одговорноста видлива, а институциите доволно храбри да не ја чекаат дневната партиска температура.
Врховниот суд затоа не е само врв на судската хиерархија. Тој е мера за тоа колку државата навистина верува во сопствените правила. А демократијата, на крајот, не се брани со големи зборови за независноста, туку со институции што можат да издржат притисок кога притисокот станува најсилен.
