Средба што доаѓа во вистинскиот, но и во најтешкиот момент

За утре во Софија е најавена средба меѓу претседателката на Македонија Гордана Сиљановска-Давкова и бугарската потпретседателка Илијана Јотова, во рамки на посетата поврзана со Самитот на Процесот за соработка во Југоисточна Европа. Станува збор за средба на високо ниво во рамки на регионален формат. Политички, таа доаѓа во многу посложен час: по Тиват, по новата француско-германска иницијатива за постепена интеграција и по повторното враќање на македонско-бугарскиот спор во центарот на европскиот пат на Македонија.

Оваа средба нема тежина затоа што од неа мора веднаш да произлезе решение. Таквите очекувања би биле наивни. Нејзината тежина е во нешто помало, но можеби поважно: дали Скопје и Софија уште можат да разговараат без секој збор да стане повод за нова навреда, нова блокада или ново толкување на туѓата намера. Во спор во кој документите одамна ги има премногу, а довербата ја има премалку, понекогаш и самиот тон станува политичка содржина.

Од Ереван до Софија – дипломатијата на мерени зборови

Сиљановска-Давкова ја претстави средбата како продолжение на претходниот разговор со Јотова во Ереван и како можност да се отворат сите отворени и суштински прашања. Во нејзината порака има една важна линија: ако граѓаните не контактираат, ако нема заеднички проекти, ако зборовите не се мерат, тогаш довербата останува празна дипломатска формула.

Токму затоа средбата во Софија не треба да се чита само преку големите фрази за добрососедство, туку преку прашањето дали двете страни можат да се вратат на елементарната политичка дисциплина – да разговараат без однапред напишан пораз за другата страна.

Во последните месеци македонската позиција сè појасно се врти околу барањето за гаранции, предвидливост и крај на логиката во која секој нов чекор кон ЕУ се претвора во следен билатерален услов. На Panoptikum веќе беше отворена оваа линија во анализата „Кошта ја повтори рамката, Мицкоски бара гаранции“, каде што европскиот јазол се гледа како судир меѓу формалната рамка од 2022 година и домашното барање за политичка заштита од нови блокади.

Тиват ја смени атмосферата, но не го реши спорот

Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват, одржан на 5 јуни 2026 година, ја врати темата на проширувањето во поактивен европски ритам. Европските институции повторно зборуваат за постепена интеграција, Планот за раст за Западен Балкан и проширувањето како геополитички приоритет, а тоа за Македонија отвора и надеж и претпазливост.

Франција и Германија, преку нон-пејперот поврзан со Тиват, предложија кандидатите постепено да се вклучуваат во европските политики, пазарот и одредени институционални формати уште пред полноправното членство. Тоа може да биде важна понуда за регионот, но за Македонија останува истата клучна дилема: дали новата европска динамика ќе ја намали тежината на билатералните блокади или само ќе им даде поубава рамка.

Токму затоа врската меѓу Тиват и Софија е суштинска. Ако европската порака е дека процесот треба да биде побрз, пофлексибилен и потемелен врз заслуги, тогаш македонско-бугарскиот спор станува тест за кредибилноста на таа порака. Не може истовремено да се зборува за забрзување на проширувањето и да се дозволи секоја фаза од процесот да биде заложник на нова интерпретација на историја, идентитет или протокол.

Во тој контекст вреди да се прочита и паноптикумската анализа „Тиват го отвори европскиот прозорец, но Македонија сè уште гледа низ тесен отвор“, затоа што токму таму се гледа разликата меѓу европската енергија и македонската претпазливост.

ПСЈИЕ како регионална сцена со поголема симболика

Самитот во Софија не е случајна дипломатска сцена. Процесот за соработка во Југоисточна Европа започна во Софија во 1996 година, а годинашниот самит ја одбележува 30-годишнината на форматот. Бугарија го презеде претседавањето во 2025 година и со овој самит го заокружува тој циклус, пред претседавањето да ѝ биде предадено на Романија.

Официјалната цел на ПСЈИЕ е градење доверба, соработка и добрососедски односи во регионот. Токму тие зборови денес звучат речиси иронично кога ќе се стават до македонско-бугарскиот спор. Ако еден регионален формат основан за стабилност и добрососедство не може да биде простор барем за рационален разговор меѓу Скопје и Софија, тогаш проблемот одамна не е во недостиг од форуми, туку во недостиг од политичка волја да се излезе од ритуалот на условување.

Според официјалниот опис на Процесот за соработка во Југоисточна Европа, форматот служи како најширока регионална платформа за дијалог, политичка координација и добрососедска соработка.

Што реално може да донесе средбата

Најреалниот исход од средбата Сиљановска-Давкова – Јотова не е голем договор, туку малку помалку лоша атмосфера. Тоа не е малку. Во политиката на Балканот, особено кога идентитетските прашања се претвораат во дипломатски услови, намалувањето на тензијата понекогаш е предуслов за секој следен документ.

За Македонија, суштината останува иста: европскиот пат не смее да биде празна декларација, а добрососедството не смее да биде еднонасочна обврска. За Бугарија, пак, ова е можност да покаже дали навистина сака сосед со кој ќе гради доверба или кандидат чие европско движење ќе го мери според сопствените внатрешнополитички потреби.

На Panoptikum веќе беше формулирана оваа дилема во текстот „Ниту милиметар“ како дипломатска линија: во спорот не недостигаат документи, недостига доверба.

Затоа Софија не е пресвртница. Таа е проверка. Ако средбата создаде простор за понормална комуникација, тогаш ќе има смисла. Ако остане уште една фотографија во календарот на регионални самити, ќе го потврди она што граѓаните одамна го чувствуваат: дека големите европски реченици често се кршат токму таму каде што им е најпотребна конкретна политичка храброст.