Националните јубилеи најлесно се сведуваат на протокол: говор, сцена, неколку познати имиња, краток телевизиски кадар и уште една дата што ќе помине низ календарот. Затоа најавата за нов музичко-сценски спектакл по повод 35 години независност на Македонија е поважна од обична културна информација. Таа отвора прашање како една држава го раскажува сопственото траење – со архивски факти или со жива уметничка меморија.
Проектот, најавен на прес-конференција во Националната опера и балет, треба да обедини повеќе од 100 македонски уметници, музичари, актери и изведувачи, во сценски формат што не сака да биде проста хронологија на изминатите три и пол децении. Режисер и идеен творец е Дејан Пројковски, а во проектот се вклучени „Авалон продукција“ и „ОХО продукција“, со поддршка од Владата. Спектаклот е замислен како голем перформанс на отворено, со силна музичка, театарска и визуелна компонента.
Независноста како сценско патување
Пројковски ја поставува идејата не како музеј на датуми, туку како патување низ независноста видена од два агла: од генерацијата што ја живеела 1991. година како пресврт и од младата генерација што ја наследува државата како секојдневие. Тоа е суштинската уредничка точка на проектот. Независноста не е само политички чин запишан во историјата; таа е и културна навика, јазик, сцена, песна, спортски успех, заедничка радост, понекогаш и разочарување што мора да се претвори во зрелост.
Во тој дух мјузиклот не треба да се чита само како празнична продукција. Тој е обид да се создаде уметничка реалност во која државноста ќе се почувствува преку ритам, движење, глас, слика и паметење. Пројковски најавува спој на повеќе уметности – музика, театар, филм, поезија, литература и ликовна естетика – поддржан со современа сценска техника и технологија.
Игор Џамбазов како водач низ трите и пол децении
Една од највпечатливите најави е улогата на Игор Џамбазов кој треба да биде главниот лик и сценски водач низ приказната. Тој не е случаен избор. Џамбазов е една од ретките јавни фигури што природно ги поврзува театарот, телевизијата, музиката, хуморот, личната меморија и популарната култура. Во проект што сака да ги спои генерациите таков лик може да биде повеќе од водител: може да биде мост меѓу приватното паметење на граѓаните и јавната слика на државата.
Според најавите, во спектаклот ќе бидат вградени и големите успеси на Македонија во спортот и уметноста, како дел од заедничкото чувство дека независноста не се докажува само со институции, туку и со моменти во кои граѓаните се препознаваат како заедница. Токму тука проектот има најголема шанса – да не остане пригодна прослава, туку да ја отвори емоционалната архива на една земја.
Македонските уметници во центарот на јубилејот
Во јавниот фокус досега веќе беа најавени големи настани за јубилејот, меѓу кои концертот на Дејвид Гета на 8. септември и настапот на Хозе Карерас на 1. септември во Скопје. Паноптикум претходно пишуваше за најавениот концерт на Дејвид Гета за Денот на независноста и за гостувањето на Хозе Карерас во Скопје. Сепак, новиот мјузикл ја поместува тежината кон домашната сцена.
Портпаролката на Владата, Марија Митева, на прес-конференцијата истакна дека македонските уметници и македонската култура го носат духот на една нација, а во проектот ќе бидат вклучени над 120 македонски уметници. Тоа е важен сигнал, особено во време кога големите јавни прослави лесно можат да се претворат во увозен спектакл со локална публика. Ако јубилејот треба да ја раскаже Македонија, тогаш сцената мора да им припаѓа и на оние што ја создаваат нејзината културна звучност однатре.
Празник што мора да биде повеќе од ефект
Сепак, секој голем државен спектакл носи и едно тивко, но оправдано прашање: колку чини и што останува по него? На прес-конференцијата не беше соопштена конечната сума за одбележувањето на 35 години независност, а е најавено дека таа ќе биде соопштена на крајот од проектите. Тоа прашање не ја намалува културната вредност на идејата, но ја зголемува обврската за јасност. Јавната култура е најсилна кога не се брани од отчетноста, туку ја вградува во сопственото достоинство.
Македонија има потреба од големи културни гестови. Има потреба од сцени што ќе собираат, а не само од настани што ќе се одбележат. Но големиот гест станува значаен само ако не заврши со последниот аплауз. Ако овој мјузикл навистина успее да ги спои генерациите, да ги извади македонските уметници во прв план и да ја претвори независноста во жива сценска приказна, тогаш јубилејот ќе добие нешто поретко од спектакл: ќе добие паметење што може да се слушне.
Во поширокиот културен контекст оваа најавa доаѓа во година во која мјузиклот повторно добива силно место на македонската сцена. Паноптикум веќе пишуваше за „Као какао“ како македонски мјузикл инспириран од музиката на Влатко Стефановски и за неговата премиерна сценска енергија во Скопје. Новиот проект за 35 години независност се надоврзува токму на таа линија: театарот и музиката повторно да станат јавен јазик на заедничкото сеќавање.
