Во Македонија одамна не недостигаат изјави за правда. Недостига чувство дека правдата навистина стигнува навреме, еднакво и без политичка сенка. Затоа пораката на премиерот Христијан Мицкоски од собраниската седница за пратенички прашања – дека нема да има нови зголемувања на примањата во судството и обвинителството без јасни резултати – не е само дневнополитички судир околу плати. Тоа е судир околу едно подлабоко прашање: дали јавните пари смеат да продолжат да се трошат врз институции што граѓаните ги доживуваат како бавни, недопирливи и често недоверливи.
Мицкоски изјави дека правдата е премногу бавна или воопшто ја нема и дека очекува „побрза и поробусна“ испорака на правда. Тој посочи дека до обвинителството биле доставени околу 120 до 130 ревизорски извештаи во кои биле констатирани незаконитости, а од институциите очекува постапување.
Кога платата станува прашање на доверба
Правосудството не може да биде евтина гранка на државата. Судии, обвинители, стручни служби, архиви, дигитални системи, судници и рокови чинат пари. Но проблемот на Македонија никогаш не бил само во тоа дали правосудството има доволно средства. Проблемот е во тоа што граѓанинот често не гледа врска меѓу дадените пари и добиената правда.
Мицкоски потсети дека Владата веќе овозможила повеќе мерки: донесен е Законот за Судски совет, Законот за јавно обвинителство е во Собрание, службениците во судовите и обвинителствата треба да добијат зголемување на платите од 40%, предвидени се 200 нови вработувања, а се почитува и одлуката на Уставниот суд за враќање на платите на судиите на нивото од 2025. година. Но неговата политичка линија е јасна: дополнителни зголемувања нема ако нема резултати.
Тука е суштината. Ако институциите бараат автономија, мора да покажат одговорност. Ако бараат пари, мора да покажат мерлив ефект. Ако се повикуваат на независност, не смеат независноста да ја претворат во простор без отчет. Panoptikum реченицата овде е непријатно проста: независното судство не значи судство што никому не должи објаснување, туку судство што не должи послушност никому освен на законот.
Ревизорски извештаи, обвинителство и јавна нервоза
Ако се земе како политички сигнал, бројката од 120 до 130 ревизорски извештаи зборува за нешто повеќе од административна преписка. Таа покажува дека во системот има акумулирани сомнежи, предмети и институционални траги што чекаат правна завршница. А кога извештаите стојат, кога предметите се движат бавно, а кога исходот е непредвидлив или невидлив, јавноста почнува да верува дека законот работи селективно.
Проблемот е што ваквиот став лесно може да се претвори и во притисок врз правосудството ако се изговори без институционална мерка. Затоа разликата е важна: Владата може да бара отчетност, ефикасност и резултати; не смее да диктира пресуди, обвиненија или исходи. Правдата мора да биде побрза, но не смее да стане извршна наредба. Ова е тенката линија на секоја демократска држава, а Македонија премногу добро знае што се случува кога таа линија ќе се избрише.
Во тој контекст, реформи во правосудството не се сведуваат само на плати и закони. Тие бараат јасни рокови, транспарентни постапки, дисциплинска одговорност, функционален Судски совет, професионални обвинителства и јавност што може да види дали системот се движи. Реформската агенда, објавена преку Министерството за европски прашања, токму затоа не е само европска хартија, туку тест дали политичката волја може да стане институционален ред.
Економската одбрана: долг, БДП и политичка аритметика
Во истиот собраниски пакет Мицкоски зборуваше и за задолжувањето и економските показатели. Тој тврди дека според податоци на ММФ во период од две години е остварена поголема додадена вредност отколку во 6 години од претходната власт, а задолжувањето е помало. Тој ја претставува таа споредба како одговор на обвинувањата за нов долг и како доказ дека задолжувањето треба да се гледа преку тоа што создава, не само преку неговата апсолутна бројка.
Таквата аргументација има политичка логика, но бара внимателно читање. Долгот навистина не се оценува само според номиналниот износ, туку и според БДП, каматите, роковите, дефицитот и тоа дали парите се вложени во продуктивни проекти или во тековна потрошувачка. Но исто така, економската аритметика не смее да стане политичка магла: растот на номиналниот БДП може да доаѓа од реален раст, од инфлација, од курсни и ценовни движења, а јавниот долг станува проблем кога идните генерации плаќаат за денешна популарност.
ММФ во оценката од април 2026 година наведува дека Македонија имала раст од 3,5% во 2025. година, но за 2026, проектира забавување на 3,1%, со јавен долг, вклучително гарантиран, околу 60% од БДП. Министерството за финансии ја нагласува оценката на ММФ за потребата од фискална консолидација, односно намалување на дефицитот и поголема дисциплина во јавните финансии. Преведено на обичен јазик: економијата може да расте, но државата нема неограничен простор да ветува, зголемува и троши без ред.
Пари за системот, но не и алиби за системот
Најважниот дел од оваа политичка порака не е дали Мицкоски ќе ја добие дневната полемика со опозицијата. Поважно е дали ќе се воспостави принцип што ќе важи и кога ќе биде незгоден за власта. Ако резултатите се услов за дополнителни буџети во правосудството, тогаш резултатите треба да бидат услов и за министерства, јавни претпријатија, општини, агенции и сите институции што живеат од јавни пари.
Инаку, принципот лесно станува политичка палка: се бара отчетност од оние со кои има судир, а се премолчува неефикасноста кај своите. Правдата мора да има пари, но не смее да добива пари како награда за сопствената бавност. Буџетот мора да биде развоен, но не смее да биде изговор за нови долгови без јасен јавен ефект. Тоа е истата логика, само применета во две различни области.
Во основа, Македонија не се соочува со една криза, туку со стара институционална навика: секој бара повеќе средства, малкумина нудат јасна мерка за тоа што ќе испорачаат. Судството бара пари, политиката бара доверба, државата бара кредит, граѓанинот бара правда. Но граѓанинот, на крајот, е единствениот што редовно плаќа – преку данок, преку време, преку чекање и преку разочарување.
Вистинскиот тест ќе биде резултатот, не изјавата
Изјавата на Мицкоски е политички остра и лесно разбирлива: нема нови пари без резултати. Но вистинската тежина ќе се мери подоцна. Ќе се види дали ревизорските извештаи ќе добијат институционален епилог, дали реформите ќе ја подобрат ефикасноста, дали платите ќе бидат поврзани со професионалност, дали судовите ќе работат побрзо без да станат послушни, и дали економските бројки ќе се претворат во стабилност што граѓаните ја чувствуваат.
Правдата не се купува со повисок буџет, но без буџет не се одржува. Долгот не е секогаш зло, но без јасен ефект станува товар. Токму меѓу тие две реченици се наоѓа просторот каде што Македонија мора да покаже зрелост: да финансира институции, но да не им дава алиби; да бара резултати, но да не ја гази независноста; да се задолжува кога мора, но да не ја продава иднината како дневна политичка победа.
Затоа што држава што ја мери правдата само со плати и економијата само со бројки, секогаш ќе изгледа подобро на прес-конференција отколку во животот на граѓанинот.
