Главниот одбор на Српската напредна странка (СНС) на седница во Ниш денеска едногласно одлучи Александар Вучиќ да биде носител на изборната листа и кандидат на партијата за претседател на Владата на Србија. Листата на изборите ќе настапи под името „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, а актуелниот српски претседател најави дека предвремените парламентарни избори ќе ги распише најдоцна на 9. или 10. септември.
Одлуката го потврдува сценариото што СНС го најавуваше во изминатите недели – Вучиќ да ја напушти претседателската функција пред истекот на мандатот и политичката трка да ја продолжи како кандидат за премиер. Како можен датум за гласањето најчесто се наведува 25. октомври, но изборите во моментот на објавувањето сè уште не се формално распишани.
Од претседателската функција кон премиерската трка
Во Србија премиерот не се избира директно на парламентарни избори. Граѓаните гласаат за изборни листи, а кандидатот за претседател на Владата потоа го предлага претседателот на Републиката, по консултации со претставниците на избраните листи. Владата ја избира Народното собрание со мнозинство од вкупниот број пратеници. Затоа определбата „кандидат за премиер“ во овој случај е политичка кандидатура на СНС – конечниот избор би следувал во парламентот доколку листата обезбеди доволна поддршка.
Тоа наедно значи дека Вучиќ не би можел истовремено да остане претседател и да ја преземе премиерската функција. Уставот на Србија предвидува дека претседателот на Републиката не може да извршува друга јавна функција. Вучиќ уште во јули најави дека по распишувањето на парламентарните избори би останал на претседателската должност кратко време, а потоа би поднел оставка и би се вклучил во кампањата. Неговиот втор претседателски мандат, доколку не биде прекинат, трае до 31. мај 2027. година.
Во случај на предвремено престанување на претседателскиот мандат, должноста привремено ја презема претседателот на Народното собрание, а избори за нов претседател треба да се одржат најдоцна во рок од три месеци. Така, евентуалното преминување на Вучиќ од претседателската во премиерската позиција не би било само промена на функцијата, туку би отворило и нов претседателски изборен процес.
Вучиќ најавува значително помала влада
На партиската седница Вучиќ ја претстави и својата идеја за идната влада. Доколку добие парламентарна поддршка за премиер, тој предлага кабинет со премиер и најмногу 12-мина министри, значително помал од сегашниот владин состав. Според неговата најава, целта е владата да биде побрза и поефикасна, со појасна одговорност на министрите и со почесто присуство на институциите надвор од Белград. СНС еден ден пред седницата ја објави и неговата најава дека изборите ќе бидат распишани најдоцна до утрото на 10. септември и дека, ако ја добие партиската поддршка, ќе предложи влада со најмногу 12-мина министри.
Зошто 25. октомври останува најреалната изборна опција
Според правилата што ги објавува Републичката изборна комисија на Србија, од распишувањето на предвремените парламентарни избори до денот на гласањето мора да поминат најмалку 45, а најмногу 60 дена. Ако изборите бидат распишани на 9. или 10. септември, 25. октомври се вклопува во тој законски рок. Порано споменуваниот 18. октомври, со оглед дека до 5. септември изборите сè уште не беа распишани повеќе не се вклопува во минималниот рок од 45 дена.
Изборната трка доаѓа по подолг период на силни политички и општествени тензии во Србија. Студентските протести и блокади што се развија по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1. ноември 2024. година, кога загинаа 16 лица, остануваат важен дел од политичкиот контекст. И додека СНС настојува изборите да ги претстави како избор меѓу продолжување на досегашната политика и нејзините противници, студентското движење и опозициските актери бараат политичка и институционална одговорност. На денот на седницата на СНС во Ниш беа организирани и протести на студенти, граѓани и ветерани.
Со одлуката од Ниш една од главните непознаници пред српските избори е отстранета: СНС повторно ја врзува својата изборна понуда директно со Александар Вучиќ. Следниот формален чекор е распишувањето на изборите, а потоа и одговорот на прашањето дали Вучиќ навистина ќе ја прекине претседателската функција за повторно да се обиде да се врати на чело на Владата на Србија.
